Cái giá của sự im lặng trong gia đình

Nghị định 76/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 125/2021/NĐ-CP ngày 28/12/2021 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bình đẳng giới có hiệu lực từ ngày 1/5/2026.

Liên quan vấn đề này, luật sư Võ Thị Anh Loan - Công ty Luật Chìa Khóa Vàng (GOLD KEY) - chia sẻ với bạn đọc Báo Phụ nữ TPHCM góc nhìn tập trung vào các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bình đẳng giới liên quan đến gia đình.

Mức phạt tăng, bất bình đẳng vẫn ẩn

Phóng viên: Điểm nhấn quan trọng của Nghị định 76/2026/NĐ-CP là gì, thưa luật sư?

Luật sư Võ Thị Anh Loan: Bên cạnh sửa đổi, bổ sung về thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính, thẩm quyền xử phạt…, điểm nhấn quan trọng của nghị định này là tăng mức phạt. Mức phạt tiền từ 3-5 triệu đồng tăng thành 5-10 triệu đồng đối với một trong các hành vi như cản trở hoặc không cho thành viên trong gia đình thực hiện các hoạt động tạo thu nhập hoặc đáp ứng các nhu cầu khác của gia đình vì lý do giới tính, đối xử bất bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình vì lý do giới tính.

Tương tự, đối với các hành vi vi phạm như đe dọa dùng vũ lực hoặc uy hiếp tinh thần nhằm cản trở thành viên trong gia đình có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật tham gia định đoạt tài sản thuộc sở hữu chung của hộ gia đình vì lý do giới tính; áp đặt việc thực hiện lao động gia đình, sử dụng biện pháp tránh thai, triệt sản như là trách nhiệm của thành viên trong gia đình thuộc một giới nhất định, mức phạt tiền từ 5-7 triệu đồng nâng thành 10-12 triệu đồng.

Đối với các hành vi dùng vũ lực nhằm cản trở thành viên trong gia đình có đủ điều kiện tham gia định đoạt tài sản thuộc sở hữu chung vì lý do giới tính, mức phạt tiền từ 7-10 triệu đồng nâng thành 12-15 triệu đồng.

Việc điều chỉnh tăng mức phạt cần được nhìn nhận trong khuôn khổ các nguyên tắc của pháp luật xử phạt vi phạm hành chính, đặc biệt là nguyên tắc bảo đảm tính tương xứng giữa tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả, cũng như yêu cầu phòng ngừa, răn đe và giáo dục chung.

Luật sư Võ Thị Anh Loan - Nguồn ảnh: Gold Key

* Có phải cùng với việc tăng mức phạt tiền, tính răn đe và hiệu quả thực thi của nghị định sẽ được nâng cao?

- Theo tôi, lĩnh vực bình đẳng giới (BĐG) vốn mang tính xã hội sâu sắc, gắn với yếu tố văn hóa, tập quán nên hiệu quả của chế tài tiền phạt phụ thuộc rất lớn vào khả năng nhận diện hành vi vi phạm và khả năng áp dụng trên thực tế, chứ không chỉ nằm ở việc tăng nặng mức tiền.

BĐG thực chất là câu chuyện của ý thức. Những vi phạm này thường xảy ra trong không gian kín của gia đình. Để một người vợ cầm đơn tố giác chồng mình vì tội “cản trở tạo thu nhập” hay “ép buộc triệt sản”, lúc đó mối quan hệ gia đình có lẽ đã… tan nát. Cái giá của sự bất ổn gia đình lúc ấy lớn hơn nhiều so với số tiền phạt.

Pháp luật xử phạt vi phạm hành chính hướng đến mục tiêu ngăn chặn và phòng ngừa từ sớm nhưng trên thực tế, các hành vi bất BĐG trong gia đình thường chỉ bị đưa ra ánh sáng khi hậu quả đã tích tụ trong thời gian dài.

Gia đình kín cửa, luật khó chạm tới

* Đâu là rào cản để người bị đối xử bất BĐG mạnh dạn đưa ra pháp luật, thưa luật sư?

- Rào cản đầu tiên là về nhận thức pháp lý và xã hội: nhận diện hành vi bất BĐG không hề dễ dàng đối với mọi giới, mọi lứa tuổi. Thậm chí, định kiến giới đôi khi được coi là… điều hiển nhiên trong gia đình. Một đồng nghiệp nam của tôi có chị gái học rất giỏi nhưng người chị đó phải nghỉ học sớm để đi làm nuôi em. Cả gia đình và ngay chính người chị này đều coi đó là sự hy sinh bình thường, hiển nhiên. Hậu quả lớn nhất không phải là tiền phạt mà là một cuộc đời bị bó hẹp chỉ vì định kiến “con gái học nhiều làm gì”.

Tiếp theo là những rào cản về tâm lý, sợ ảnh hưởng danh dự gia đình và thách thức thu thập chứng cứ chứng minh. Trong quá trình làm nghề, chúng tôi từng tiếp cận nhiều vụ chồng dùng vũ lực ép vợ phải để mình toàn quyền quyết định về tài sản chung với lý do “Đàn bà biết gì về kinh doanh mà xía vào”. Trường hợp chồng lách luật, cho rằng việc không cho vợ can thiệp là do vợ không có chuyên môn chứ không phải vì lý do giới tính thì rất khó xác định đây là hành vi phân biệt đối xử nếu không có căn cứ, chứng cứ hoặc hướng dẫn cụ thể làm rõ động cơ thực sự của hành vi. Từ đó, sẽ khó khăn cho việc áp dụng chế tài hành chính và đây trở thành “điểm nghẽn” trong thực thi.

* Nếu nạn nhân vì sĩ diện, sợ ảnh hưởng danh dự gia đình mà chùn bước, không tố giác, hậu quả là gì?

- Pháp luật chỉ thực sự phát huy vai trò khi có sự kết hợp giữa cơ chế bảo vệ của Nhà nước và sự chủ động của người bị xâm hại, phân biệt.

Vẫn còn nhiều gia đình chỉ chia tài sản cho con trai. Hậu quả nhãn tiền là tạo ra những kẻ phá gia chi tử. Đó là cái giá cho việc gieo rắc lòng tham và sự bất công ngay trong gia đình.

Vợ chồng cùng vào bếp là hình ảnh đẹp cần lan tỏa - Ảnh minh họa: Shutterstock

Bình đẳng bắt đầu từ thay đổi nhận thức

* Ưu tiên cho nữ giới có được khuyến khích trong nội dung của nghị định không, thưa luật sư?

- BĐG bắt đầu bằng việc dỡ bỏ định kiến giới chứ không phải nêu cao tinh thần “trọng nữ khinh nam”. Bất BĐG không chỉ nhắm vào phụ nữ. Có những ông chồng thích chăm con, dọn dẹp nhà cửa cũng bị vợ và xã hội dè bỉu “đàn ông gì mà quanh quẩn xó bếp”. Đó cũng là một dạng áp đặt lao động gia

đình cho một giới. Về nguyên tắc, BĐG được ghi nhận là bảo đảm quyền và cơ hội ngang nhau cho mọi giới, không nhằm tạo sự ưu tiên tuyệt đối cho bất kỳ giới nào mà phải dựa trên việc bảo vệ quyền con người một cách cân bằng.

* Luật sư có những đề xuất, sáng kiến gì để nghị định đi vào cuộc sống?

- Cần thiết lập và hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ mang tính pháp lý như: cơ chế tiếp nhận tố giác thân thiện và bảo mật. Hướng dẫn cụ thể về thu thập và đánh giá chứng cứ trong các hành vi phân biệt đối xử dựa trên giới. Tăng cường vai trò của tổ chức xã hội trong việc đồng hành cùng nạn nhân ngay từ giai đoạn đầu.

Nên thay đổi hình thức tuyên truyền. Đừng đưa văn bản luật khô khan xuống xã phường mà hãy sân khấu hóa, dùng mạng xã hội để chuyển tải, lan tỏa những clip ngắn dí dỏm.

Hãy tìm đến sự giúp đỡ của chính quyền địa phương, Hội LHPN, các trung tâm tư vấn pháp luật hoặc đơn giản là lên tiếng trong gia đình trước khi mọi chuyện quá muộn. Luật pháp đã có công cụ mạnh hơn với mức phạt cao hơn. Đó là cái gậy để bảo vệ bạn nhưng chính bạn phải là người cầm nó lên.

* Cảm ơn luật sư đã chia sẻ.

TÔ DIỆU HIỀN (thực hiện)