Áp lực tạo kim cương hay stress kéo dài: Làm sao để phân biệt?

Đàn ông dễ nhầm stress với khả năng "chịu đòn" - ảnh minh họa: Shuterstock

Nếu hỏi đàn ông mạnh hay yếu, phần lớn câu trả lời vẫn nghiêng về một phía rất quen: đàn ông mạnh hơn. Họ khỏe hơn, lì hơn, chịu đòn (áp lực cuộc sống) tốt hơn. Nhưng đó là cách so sánh dựa trên những thước đo cũ, khi sức mạnh đồng nghĩa với khả năng gánh vác và chịu đựng trong im lặng. Trong đời sống hiện đại, thước đo ấy đang bộc lộ nhiều giới hạn.

Anh Quốc Hùng, 38 tuổi, sống tại TPHCM là một ví dụ điển hình của kiểu “đàn ông mạnh” theo định nghĩa truyền thống. Anh không thiếu năng lực, không thiếu trách nhiệm và cũng không thiếu ý chí. Công việc của anh trong một tập đoàn bán lẻ nước ngoài rất áp lực, nhưng ổn định, thu nhập đủ lo cho gia đình, cuộc sống nhìn từ bên ngoài không có gì đáng lo. Chỉ có một điều thay đổi âm thầm: anh không còn ngủ được như trước, thường xuyên mệt mỏi và cảm thấy mọi việc đều nặng nề hơn mức cần thiết.

Anh không gọi đó là stress, càng không nghĩ đến trầm cảm. Anh xem đó là giai đoạn phải cố thêm một chút, giống như rất nhiều giai đoạn khó trước đây anh từng vượt qua. Anh vẫn đi làm, vẫn họp hành, vẫn cười nói với đồng nghiệp. Chỉ là buổi tối, khi cả nhà đã ngủ, anh ngồi một mình và không biết vì sao mình lại thấy trống rỗng đến vậy.

Điểm đáng nói là anh Quốc Hùng không hề yếu đuối. Anh chỉ đang sử dụng một cách chịu đựng không còn phù hợp. Trong tâm lý học, khả năng chịu đựng dài hạn không nằm ở việc nén cảm xúc và tiếp tục chạy, mà nằm ở khả năng nhận diện áp lực, điều chỉnh kỳ vọng và tìm hỗ trợ đúng lúc. Ở kỹ năng này, phụ nữ thường làm tốt hơn đàn ông.

Phụ nữ không ít áp lực hơn. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, họ phải gánh nhiều vai trò hơn cùng lúc. Nhưng họ quen xử lý áp lực bằng cách chia nhỏ nó ra. Họ nói về nỗi lo của mình. Họ tìm người để trao đổi. Họ cho phép bản thân mệt, rồi từ đó tính đường xoay xở. Những hành vi này từng bị xem là yếu đuối, nhưng thực tế lại là chiến lược thích ứng hiệu quả trong một môi trường biến động liên tục.

Đàn ông thì khác. Nhiều người chỉ có một cách đối diện với áp lực là chịu tiếp. Khi còn chịu được, họ được khen là bản lĩnh. Khi không chịu nổi nữa, họ sụp đổ rất nhanh. Các nghiên cứu về sức khỏe tinh thần cho thấy: đàn ông ít tìm đến hỗ trợ tâm lý hơn phụ nữ, nhưng lại có tỷ lệ tự tử cao hơn khi vượt ngưỡng.

Trong đời sống cạnh tranh hiện đại, sức mạnh không còn nằm ở việc ai chịu được nhiều hơn trong ngắn hạn, mà ở việc ai trụ được lâu hơn mà không tự làm hỏng mình. Khả năng thích ứng, đổi hướng, đứng dậy làm lại sau thất bại là những yếu tố quyết định. Ở những điểm này, phụ nữ thường linh hoạt hơn, bởi họ không gắn toàn bộ giá trị bản thân vào một vai trò hay một vị trí duy nhất.

Đàn ông lại thường đặt bản sắc cá nhân lên những trụ cột rất cụ thể như công việc, thu nhập và khả năng chu cấp. Khi những trụ cột đó lung lay, họ không chỉ lo mất vị trí xã hội mà còn lo mất chính mình. Sự sụp đổ vì thế thường mang tính toàn diện hơn.

Tất nhiên, sẽ có nhiều đàn ông phản biện rằng nếu không chịu được áp lực thì làm sao trưởng thành, rằng chính những giai đoạn bị dồn ép mới tạo ra kim cương. Lập luận này không sai, nhưng nó bỏ qua một vấn đề then chốt: trong thực tế, rất khó phân biệt đâu là áp lực giúp con người phát triển, đâu là stress mạn tính và đâu là trầm cảm đang hình thành. 3 trạng thái này không có ranh giới rõ ràng, đặc biệt với những người quen sống trong môi trường cạnh tranh cao và tự hào về khả năng chịu đựng của mình.

Áp lực có thể khiến con người sắc bén hơn trong ngắn hạn, nhưng khi kéo dài mà không có cơ chế hồi phục, nó làm giảm khả năng ra quyết định, bào mòn cảm xúc và triệt tiêu động lực. Nhiều đàn ông chỉ nhận ra mình đã đi quá xa khi cơ thể và tinh thần bắt đầu phản kháng bằng mất ngủ, cáu gắt, hoặc cảm giác vô nghĩa kéo dài. Khi đó, họ vẫn dễ tự thuyết phục rằng mình chỉ cần cố thêm một chút nữa, trong khi thực chất là đã vượt ngưỡng an toàn.

Vì thế, vấn đề đặt ra không phải là đàn ông có nên chịu áp lực hay không, mà là họ có đủ kỹ năng để nhận diện giới hạn của mình hay không. Khi xã hội tiếp tục ca ngợi sự chịu đựng trong im lặng như một dạng sức mạnh, nó vô tình đẩy đàn ông vào thế yếu trong một cuộc chơi đòi hỏi sự linh hoạt và tỉnh táo tâm lý cao hơn bao giờ hết.

Nếu buộc phải trả lời đàn ông mạnh hay yếu, có lẽ câu trả lời không nằm ở cơ bắp hay sự lì lợm. Trong đời sống hiện đại, người mạnh hơn là người biết bảo vệ sức khỏe tinh thần, biết điều chỉnh trước khi "vỡ vụn". Đàn ông cần biết rằng: đi tìm sự hỗ trợ không làm mình kém đi, mà giúp mình đi xa hơn. Ở thước đo đó, đàn ông vẫn còn nhiều điều phải học lại.

Lan Khuê (Tây Ninh)