Ghi nhận người khuyết tật trí tuệ - tại sao không?

Người cao tuổi bị sa sút trí tuệ do ảnh hưởng của bệnh Alzheimer có thể phải đối mặt với nhiều nguy cơ, rủi ro về các quyền tài sản, bị bạo lực, bỏ rơi... Trong bối cảnh già hóa dân số của Việt Nam, việc phòng ngừa và bảo vệ đối với nhóm người sa sút trí tuệ cần phải thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ.

PGS.TS Phan Thị Lan Hương đề xuất ghi nhận người khuyết tật trí tuệ để được hưởng các chính sách, hỗ trợ - Ảnh do nhân vật cung cấp

Dưới góc độ pháp lý, Nhà nước ta đã có các chính sách bảo vệ người cao tuổi. Luật Người cao tuổi năm 2009, Điều 3, Khoản 1 (a) quy định “người cao tuổi được bảo đảm các nhu cầu cơ bản về ăn, mặc, ở, đi lại, chăm sóc sức khỏe.” Tuy nhiên, đối với nhóm bệnh Alzhemeir là nhóm bệnh phổ biến và có nguy cơ cao thì cần có những chính sách can thiệp đặc thù để có thể phòng ngừa và bảo vệ người sa sút trí tuệ.

Kinh nghiệm của Vương Quốc Anh đã ghi nhận người sa sút trí tuệ là người khuyết tật (Điều 6, khoản 1 Luật Bình Đẳng năm 2010 của Anh). Đây là cách tiếp cận phù hợp với Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật - áp dụng khái niệm khuyết tật ở góc độ xã hội.

Theo đó, Alzheimer là một căn bệnh gây ra tình trạng mất trí nhớ, mất các chức năng nhận thức, làm ảnh hưởng nhiều đến chất lượng sống và làm việc của người bệnh. Nếu được ghi nhận là Người khuyết tật trí tuệ họ sẽ được hưởng các chính sách của người khuyết tật, như chính sách bảo hiểm y tế, trợ cấp.

Bên cạnh đó, chính sách an sinh xã hội mở rộng đối tượng được hỗ trợ không chỉ nhóm người sa sút trí tuệ mà áp dụng đối với người chăm sóc không chính thức (thành viên gia đình).

Hay như ở Nhật Bản, đã xây dựng hệ thống Bảo hiểm chăm sóc dài hạn và áp dụng đối với người sa sút trí tuệ, theo đó phạm vi chi trả chi phí ngoài chi phí thuốc men, còn có chi phí hỗ trợ người chăm sóc.

Ngoài ra, Nhà nước cũng cần xây dựng chương trình quốc gia về phòng ngừa đối với bệnh Alzheimer, cũng như đào tạo nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ y tế cấp cơ sở để có các phát hiện, can thiệp sớm đối với bệnh Alzheimer. Hiện nay, ở Việt Nam, Luật Người khuyết tật năm 2010 đang tiếp cận khái niệm khuyết tật dưới góc độ y tế và nhóm người sa sút trí tuệ chưa được công nhận chính thức là người khuyết tật.

Người sa sút trí tuệ cũng có nhiều nguy cơ rủi ro về pháp lý như quyền tài sản, bị bạo lực, bỏ bê nên cần có các biện pháp phòng ngừa bạo lực, bảo vệ đặc thù. Do đó, để bảo vệ các quyền về tài sản, cần hoàn thiện cơ chế Giám hộ trong Bộ luật Dân sự hoặc áp dụng cơ chế ủy quyền dự phòng có giá trị pháp lý khi người bệnh mất năng lực hành vi. Ngoài ra, nguy cơ mất khả năng nhận thức dẫn đến họ không thể tự bảo vệ mình nên cần có cán bộ công tác xã hội ở địa phương thực hiện giám sát, can thiệp sớm với nhóm có nguy cơ bị bạo lực, bỏ bê cao.

Tóm lại, Nhà nước cần có chính sách công nhận đối với người sa sút trí tuệ là người khuyết tật để có thể tiếp cận với các chính sách an sinh xã hội hiện có, bao gồm: Cấp thẻ BHYT người khuyết tật, nhận khoản trợ cấp xã hội hàng tháng để gia đình chi trả chi phí đặc thù (tã bỉm, dinh dưỡng chuyên biệt) và người chăm sóc chính trong gia đình cũng được hưởng chính sách hỗ trợ sinh kế hoặc trợ cấp người chăm sóc trong bối cảnh già hóa dân số hiện nay.

PGS.TS Phan Thị Lan Hương

Trưởng phòng Hợp tác Quốc tế, Trường ĐH Luật Hà Nội