Mức độ bệnh và các “kịch bản” phòng tránh rủi ro pháp lý

Sa sút trí tuệ, gây mất trí nhớ, gây khó khăn trong giao tiếp, điều khiển hành vi đa số tập trung ở nhóm người cao tuổi thường do các nguyên nhân như: di chứng của tai biến, tai nạn, bệnh Alzheimer…

Luật sư Trần Hoài Nhân đang tư vấn cho thân chủ thủ tục lập di chúc cho cha mẹ già - Ảnh: Diệu Thủy

Ở góc nhìn pháp lý hậu quả của các bệnh trên có thể dẫn đến tình trạng khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24, 25 Bộ luật Dân sự năm 2015). Tuy nhiên, chỉ có tòa án mới là cơ quan có thẩm quyền tuyên một người mất năng lực, hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (Khoản 1, Điều 27, Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015).

Và hệ quả nối tiếp là quyền tự quyết về tài sản (nếu có) của người bị sa sút trí tuệ sẽ không thực hiện được trọn vẹn. Điều này đồng nghĩa với các quyền pháp lý như: tặng cho, mua bán, lập di chúc, ủy quyền… khó thực hiện được và nếu thực hiện được thì nguy cơ rủi ro pháp lý rất cao.

Khi không tự quyết định được tài sản mình sở hữu thì đó thực sự là một trong những bi kịch của kiếp nhân sinh. Đó là nguyên nhân của tranh chấp pháp lý, là khởi điểm của rạn nứt, đỗ vỡ tình cảm; là nguy cơ của các hành vi xung đột, bạo lực gia đình và cũng là nguồn của các tội phạm như cố ý gây thương tích, giết người… Vậy vấn đề đặt ra là làm sao để phòng ngừa pháp lý?

Trước hết, người bị sa sút trí tuệ ở mức độ nhẹ, vẫn có thể cảm nhận và điều chỉnh được bản thân nên vẫn có thể quyết định tài sản của mình bằng việc tặng, cho, bán, lập di chúc hoặc lựa chọn người để thỏa thuận giám hộ phòng khi bệnh sa sút trí tuệ tiến triển nhiều hơn.

Thông thường việc xử lý tài sản (tặng, cho, bán…) hay vướng mắc ở khâu tài sản chung vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, muốn thực hiện chúng ta phải thỏa thuận với người phối ngẫu (vợ/chồng) để tiến hành ủy quyền, tặng cho “đối tác” hoặc thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân (Điều 38, Luật Hôn nhân và gia đình 2014).

Trong trường hợp “đối tác” đã về miền cực lạc thì người còn lại phải tiến hành thủ tục phân chia di sản thừa kế rồi mới định đoạt tài sản của mình theo hình thức lập Di chúc hoặc thỏa thuận cử người giám hộ với tổ chức hoặc cá nhân (Khoản 2, Điều 48, Bộ luật Dân sự năm 2015).

Trường hợp thỏa thuận giám hộ thì tổ chức, cá nhân nhận giám hộ phải đồng ý. Việc lựa chọn người giám hộ phải được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực và phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về hộ tịch. Tôi cũng lưu ý rằng vợ hoặc chồng là giám hộ đương nhiên của người kia; cha mẹ là giám hộ đương nhiên của con chưa thành niên.

Bên cạnh việc suy nghĩ tìm người giám hộ thì người sa sút trí tuệ (mức độ nhẹ, chưa có phán quyết của tòa án) có thể bí mật “chọn mặt gửi vàng” để lập di chúc. Nhưng hạn chế của Di chúc là nó chỉ có hiệu lực khi người lập Di chúc chết. Trường hợp sa sút trí tuệ có khuynh hướng làm cho Di chúc… treo lửng lơ.

Trong trường hợp người bệnh sa sút trí tuệ nặng mà dân gian gọi là “đơ” hoặc “bị lẫn” thì người thân (vợ, chồng, con) là người làm thủ tục để yêu cầu tòa án tuyên người bệnh bị mất/hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc khó khăn trong nhận thức điều khiển hành vi rồi mới thực hiện thủ tục giám hộ để phòng ngừa pháp lý.

Còn dưới góc nhìn của luật sư thì các biện pháp phòng ngừa pháp lý là quan trọng đối với người bị sa sút trí tuệ nhưng vẫn bị các yếu tố khác chi phối như: sự công bằng của cha mẹ với các con khi chưa bệnh; nề nếp, giáo dục con cái của mỗi gia đình và sự tác động của dâu, rể…

Mọi giải pháp pháp lý dù chu đáo nhưng vẫn luôn có xác suất rủi ro bởi lòng người và sự hiếu thảo của các con không phải lúc nào cha mẹ cũng nhận xét đúng và có cơ hội cảm nhận. Phần “xác suất” này theo quan điểm của người xưa là phúc đức riêng của mỗi dòng họ, gia đình.

Luật sư Trần Hoài Nhân

Giám đốc Công ty Luật TNHH UNIBROS VN