Người trẻ đang mất khả năng chú ý

Khi khái niệm “Brain Rot” xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, không ít người lo ngại rằng người trẻ đang trở nên lười suy nghĩ hoặc thiếu ý chí. Theo tôi, điều người trẻ đang mất đi không phải trí thông minh hay động lực học tập mà là khả năng duy trì sự chú ý trong môi trường số.

Brain Rot không phải là rối loạn tâm thần, cũng không có nghĩa não bộ bị tổn thương theo nghĩa y học. Đây là cách xã hội mô tả một nhóm biểu hiện liên quan đến sự mệt mỏi nhận thức, giảm khả năng duy trì sự chú ý và sự phụ thuộc ngày càng lớn vào các kích thích nhanh từ môi trường số.

Phó giáo sư, tiến sĩ Lê Minh Công tham vấn cho một bạn trẻ - Ảnh do nhân vật cung cấp

Các nền tảng nội dung ngắn hiện nay được thiết kế rất hiệu quả trong việc giữ chân người dùng. Mỗi video chỉ kéo dài vài chục giây nhưng liên tục tạo cảm giác tò mò về nội dung tiếp theo. Người dùng không cần nỗ lực nhiều vẫn có thể nhận được cảm giác giải trí hoặc hứng thú gần như ngay lập tức.

Về mặt tâm lý học, đây là cơ chế phần thưởng. Não bộ con người vốn rất nhạy cảm với những phần thưởng xuất hiện nhanh chóng. Khi liên tục nhận được những kích thích nhỏ nhưng hấp dẫn, não sẽ dần quen với tốc độ đó. Hệ quả là những hoạt động cần thời gian dài để đạt được kết quả như học tập, đọc sách hay nghiên cứu trở nên kém hấp dẫn.

Điều đáng lo ngại nhất không phải là việc sử dụng mạng xã hội mà là hiện tượng phân mảnh chú ý. Khi não liên tục chuyển đổi giữa hàng trăm kích thích nhỏ, khả năng tập trung sâu bị ảnh hưởng. Người trẻ dần quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và ngắn, từ đó cảm thấy khó chịu khi phải xử lý những nội dung phức tạp hơn. Tôi cho rằng điều này có liên quan trực tiếp đến phong trào “học cho đến tan đá” đang phổ biến.

Một sinh viên có thể ngồi trước bàn học 8-10 giờ nhưng liên tục bị gián đoạn bởi điện thoại. Ngược lại, 2 giờ tập trung thực sự đôi khi hiệu quả hơn rất nhiều. Vấn đề không phải là người trẻ thiếu quyết tâm. Điều các em thiếu là khả năng bảo vệ sự chú ý của mình trước vô số sự cạnh tranh từ môi trường số.

Điều cần thiết hơn là xây dựng kỹ năng quản lý hành vi số. Người trẻ có thể bắt đầu từ những sự thay đổi đơn giản như giới hạn thời gian sử dụng các nền tảng nội dung ngắn, tắt những thông báo không cần thiết, duy trì thời gian không sử dụng điện thoại trong ngày hoặc hình thành thói quen đọc sách và vận động thể chất. Não bộ có khả năng thích nghi rất tốt. Nếu được rèn luyện trở lại bằng các hoạt động cần tập trung sâu, khả năng chú ý hoàn toàn có thể phục hồi.

Trong tương lai, giữa một thế giới ngày càng nhiều thông tin và sự xao nhãng, khả năng tập trung có thể trở thành một nguồn lực quý giá không kém kiến thức hay kỹ năng nghề nghiệp. Người giữ được sự chú ý sẽ có lợi thế rất lớn trong học tập, công việc và cuộc sống.

Phó giáo sư, tiến sĩ LÊ MINH CÔNG
- Giám đốc Chương trình Nghiên cứu và hỗ trợ sức khỏe tinh thần,
Viện Nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, Trường đại học
Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM)