TPHCM xây dựng đề án bảo vệ di sản phi vật thể quốc gia

Di sản nhiều hơn, áp lực bảo tồn cũng lớn hơn

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, TPHCM có 15 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia. Sự gia tăng về số lượng, phạm vi phân bố và loại hình di sản đặt ra yêu cầu mới trong công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản trên địa bàn thành phố.

Tết Nguyên Tiêu của người Hoa, 1 trong 15 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của TPHCM

Hệ thống di sản văn hóa phi vật thể của TPHCM hiện khá đa dạng, từ lễ hội truyền thống, nghề thủ công, tập quán tín ngưỡng đến võ thuật và nghệ thuật trình diễn dân gian. Đây là những thực hành văn hóa gắn với đời sống cộng đồng, phản ánh quá trình hình thành, giao thoa và sáng tạo của cư dân vùng Sài Gòn - Gia Định - TPHCM qua nhiều thế hệ.

Theo dự thảo, trong 15 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của TPHCM, loại hình lễ hội truyền thống có 7 di sản, gồm: Lễ hội Nghinh Ông huyện Cần Giờ, Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt quận Bình Thạnh, Lễ hội Kỳ yên đình Tân An, Lễ hội Kỳ yên đình Dĩ An, Lễ giỗ Bà Phi Yến, Lễ hội Dinh Cô, Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam.

Loại hình nghề thủ công truyền thống có 4 di sản, gồm nghề sơn mài ở Tương Bình Hiệp, nghề gốm Bình Dương, nghề làm bánh tráng An Ngãi và nghề làm bánh hỏi An Nhứt.

Loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng có Tết Nguyên Tiêu của người Hoa. Loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian có nghệ thuật Lân Sư Rồng của người Hoa ở TPHCM.

Hai di sản Vovinam – Việt Võ Đạo và Võ Lâm Tân Khánh – Bà Trà vừa thuộc tri thức dân gian, vừa gắn với nghệ thuật trình diễn dân gian.

Nhìn từ danh mục này, di sản phi vật thể của TPHCM không chỉ nằm trong lễ hội hay nghi thức tín ngưỡng, mà còn hiện diện trong võ thuật, làng nghề, nghệ thuật trình diễn và sinh hoạt cộng đồng. Đây là cơ sở để thành phố xây dựng các chính sách bảo vệ phù hợp với từng nhóm di sản, thay vì áp dụng một cách làm chung cho mọi loại hình.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh làm thu hẹp một số không gian thực hành di sản. Nhiều loại hình chưa thu hút được lực lượng kế thừa, nhất là người trẻ. Một số nghi thức lễ hội có nguy cơ bị biến đổi theo hướng giản lược, lệch chuẩn hoặc phai nhạt giá trị gốc.

Ở nhóm nghề thủ công truyền thống, khó khăn đến từ sự thay đổi thị hiếu tiêu dùng, thiếu nguyên liệu, sức cạnh tranh thấp và thiếu lao động trẻ nối nghề. Một số làng nghề vẫn duy trì hoạt động truyền dạy nhưng quy mô còn nhỏ, chưa tạo được sức bật đủ mạnh trong đời sống hiện nay.

Với lễ hội truyền thống, áp lực không chỉ nằm ở việc giữ nghi thức, mà còn ở hạ tầng tổ chức, giao thông, quản lý đám đông và ý thức tham gia lễ hội của một bộ phận người dân. Đây là những vấn đề cần được xử lý đồng thời nếu muốn bảo tồn di sản trong điều kiện đô thị đặc biệt như TPHCM.

Dự thảo đề án cho rằng một số di sản vẫn có khả năng thu hút giới trẻ và duy trì cộng đồng thực hành khá tốt như nghệ thuật Lân Sư Rồng, Vovinam – Việt Võ Đạo, Võ Lâm Tân Khánh – Bà Trà, Tết Nguyên Tiêu của người Hoa ở Quận 5. Ngược lại, một số di sản như Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt quận Bình Thạnh, nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, Lễ giỗ Bà Phi Yến, Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam, Lễ hội Dinh Cô đang đứng trước nguy cơ thiếu lớp kế cận.

Đưa di sản vào đời sống đương đại

Đề án đặt mục tiêu bảo vệ và phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia, bảo đảm việc trao truyền giữa các thế hệ, nâng cao nhận thức cộng đồng và huy động nguồn lực xã hội cho công tác bảo tồn. Di sản được nhìn nhận như một nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững, trong đó có du lịch và công nghiệp văn hóa.

Vovinam – Việt Võ Đạo gắn với nghệ thuật trình diễn dân gian. Ảnh: MA

Đến năm 2030, TPHCM đặt mục tiêu 100% di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia có kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị. Thành phố sẽ xây dựng không gian thực hành, truyền dạy phù hợp với từng loại hình; tổ chức liên hoan, hội thi, giao lưu trong nước và quốc tế; kết hợp quảng bá di sản tại các điểm du lịch tiêu biểu.

Một hướng đi đáng chú ý là số hóa di sản. TPHCM dự kiến xây dựng bản đồ số về di sản văn hóa phi vật thể, số hóa toàn bộ tư liệu, hình ảnh, dữ liệu liên quan. Thành phố cũng tính đến việc ứng dụng AR/VR, hologram, projection mapping để giới thiệu di sản trên các nền tảng số, giúp công chúng tiếp cận di sản bằng những hình thức gần gũi hơn.

Dự thảo cũng nhấn mạnh việc gắn bảo tồn di sản với giáo dục và du lịch. Thành phố sẽ phối hợp với nghệ nhân, trường học, bảo tàng và doanh nghiệp du lịch tổ chức các chương trình giáo dục di sản; đồng thời lựa chọn một số di sản tiêu biểu để phát triển thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.

Bên cạnh đó, đề án đề cập việc hỗ trợ nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản thông qua tập huấn, truyền dạy, giao lưu; xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu và quản lý; đề xuất xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú, khen thưởng các tập thể, cá nhân có đóng góp trong bảo tồn di sản.

Giai đoạn 2030-2035, TPHCM phấn đấu 100% di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia và Danh mục kiểm kê của thành phố được tư liệu hóa, số hóa. Thành phố cũng đặt mục tiêu 100% câu lạc bộ, đội nhóm thực hành di sản có địa điểm sinh hoạt, từng bước hình thành các không gian văn hóa kết hợp trình diễn di sản, gắn với du lịch và công nghiệp văn hóa.

P.V