Lớn lên cùng ý thức xanh

Trải nghiệm thay cho khẩu hiệu

Phóng viên: Làm thế nào để dạy trẻ về biến đổi khí hậu mà không gây cảm giác quá tầm tay với trẻ, thưa bà?

Nhà giáo dục Nguyễn Thúy Uyên Phương: Một cách giáo dục không gây hoang mang cần bắt đầu từ việc điều chỉnh điểm xuất phát. Chúng ta không bắt đầu bằng thảm họa mà bằng sự hiểu biết và năng lực ứng phó. Không nói với trẻ rằng thế giới đang sụp đổ mà giúp các em thấy thế giới đang thay đổi, con người cần học cách sống khác đi.

Nhà giáo dục Nguyễn Thúy Uyên Phương

Điều cốt lõi là chuyển trọng tâm từ vấn đề sang năng lực. Thay vì hỏi: “Biến đổi khí hậu nguy hiểm đến mức nào?”, hãy hỏi: “Con người cần những năng lực gì để sống trong bối cảnh này?”. Khi câu hỏi thay đổi, cảm xúc của trẻ cũng thay đổi: từ lo sợ sang chủ động, từ bất lực sang có thể làm được điều gì đó.

* Bà có thể chia sẻ một mô hình giáo dục xanh cùng trải nghiệm thực tế khiến bà tâm đắc?

- Tôi tâm đắc nhất mô hình giáo dục tái tạo tại Green School Bali (Indonesia). Đây là ngôi trường được Diễn đàn Kinh tế thế giới gọi là “Trường học của tương lai”. Họ được xem là ngôi trường xanh độc đáo nhất thế giới bởi biến môi trường thành một trải nghiệm sống mỗi ngày, chứ không chỉ là bài học để ghi nhớ.

Ở Green School Bali, người ta không dạy trẻ bảo vệ môi trường theo nghĩa đạo đức hay khẩu hiệu. Họ đặt trẻ tiếp xúc gần gũi với hệ sinh thái sống, để trẻ nhìn thấy mỗi sự lựa chọn đều có hệ quả, mỗi hành động đúng đều có khả năng tái tạo những gì đã mất.

Ở đó, trẻ học về đất bằng việc chạm vào đất: trồng cây, cải tạo đất, quan sát sự thay đổi của đất theo thời gian. Trẻ học về nước qua việc quản lý nguồn nước, điều gì xảy ra khi nước bị lãng phí hay ô nhiễm. Trẻ học về năng lượng qua việc sống trong không gian sử dụng năng lượng tái tạo…

Điều quan trọng hơn cả là tinh thần tái tạo. Green School không đặt mục tiêu “gây ít hại hơn” mà đặt câu hỏi: “Làm thế nào để sự hiện diện của con người khiến môi trường này khỏe hơn?”.

Từ trải nghiệm đó, tôi nhận ra điều làm nên sức mạnh của giáo dục xanh không nằm ở nội dung “xanh” nhiều hay ít mà ở cách ứng xử mỗi ngày. Khi môi trường học tập, nhịp sinh hoạt, các dự án và mối quan hệ của nhà trường đều phản ánh tinh thần tôn trọng - chăm sóc - hồi phục với những nguồn tài nguyên hiện hữu quanh mình, ý thức môi trường của trẻ tự hình thành.

Ý thức hình thành qua hành động

* Để tạo ra một hệ sinh thái giáo dục biến đổi khí hậu bền vững, bà mong đợi sự phối hợp thế nào giữa nhà trường - gia đình - nhà quản lý?

- Biến đổi khí hậu là một bài toán dài hạn, nên nếu mỗi bên chỉ làm tốt phần việc của mình trong ngắn hạn, nỗ lực của trẻ rất dễ bị hụt hơi.

Với nhà trường, vai trò quan trọng nhất là tạo không gian và thời gian đủ dài. Trường học không nên chỉ coi các dự án môi trường là hoạt động ngoại khóa theo phong trào hay theo năm học. Trẻ cần được phép thử nghiệm, thất bại, điều chỉnh và quay lại - nghĩa là được sống cùng một vấn đề đủ lâu để hiểu nó. Nhà trường cần đánh giá các dự án bằng quá trình và năng lực hình thành, chứ không chỉ bằng sản phẩm cuối cùng hay hình ảnh truyền thông.

Nhà giáo dục Nguyễn Thúy Uyên Phương cùng các tác giả nhí của dự án kiến tạo - Nguồn ảnh: Trường ngoại khóa TOMATO

Với gia đình, tôi mong đợi các bậc cha mẹ trở thành người đồng hành nhất quán. Gia đình không cần làm nhiều, chỉ cần làm cùng: giảm rác, trồng cây, tôn trọng những sự lựa chọn xanh còn vụng về của con. Sự ủng hộ thầm lặng mà bền bỉ của gia đình giúp sáng kiến của trẻ không bị gãy khúc.

Còn với nhà quản lý, vai trò then chốt là tạo khung chính sách đủ mở và đủ tin tưởng. Trẻ em không cần những chương trình quá phức tạp nhưng rất cần sự công nhận rằng tiếng nói và sáng kiến của mình là nghiêm túc. Khi các cơ quan quản lý tạo điều kiện để dự án của trẻ được kết nối với cộng đồng, được tiếp tục sau các cuộc thi hay sự kiện và được nhìn nhận như một phần của giáo dục công dân dài hạn, trẻ sẽ cảm thấy việc mình làm thực sự có ý nghĩa.

Nếu cả ba bên cùng xem trẻ là những công dân đang lớn lên chứ không chỉ là người tham gia phong trào, các sáng kiến môi trường sẽ không còn bùng lên rồi tắt. Chúng sẽ trở thành những mạch ngầm bền bỉ, nuôi dưỡng năng lực sống và trách nhiệm xã hội của trẻ suốt hành trình trưởng thành.

* Cảm ơn bà đã chia sẻ.

Tô Diệu Hiền (thực hiện)