Ngăn thực phẩm bẩn bằng các giải pháp công nghệ

Dùng ứng dụng Agentic AI kiểm soát chất lượng

Tiến sĩ Đào Hà Trung - Chủ tịch Hội Công nghệ cao TPHCM - nhận định, trong 10 năm qua, chính quyền TPHCM đã triển khai nhiều giải pháp công nghệ để truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng thực phẩm và đạt được những kết quả tích cực, nhưng việc ngăn chặn thực phẩm bẩn vẫn gian nan. Nguyên nhân là nguồn cung thực phẩm hết sức chằng chịt, liên kết trên cả nước và quốc tế với quá nhiều bên tham gia như nông dân, thương lái, doanh nghiệp vận chuyển, nhà phân phối… và việc chuẩn hóa dữ liệu của các bên tham gia là rất khó.

Theo ông, việc kinh doanh thực phẩm diễn ra liên tục, đòi hỏi hệ thống công nghệ vừa ứng dụng kỹ thuật tiên tiến nhất như công nghệ chuỗi khối (blockchain), trí tuệ nhân tạo (AI), vừa có giá rẻ, dễ sử dụng để tiểu thương, nông dân có thể tiếp cận được. Bên cạnh đó, trình độ chuyển đổi số chưa đồng đều khiến việc phổ cập công nghệ bảo vệ thực phẩm gặp rất nhiều rào cản ở cơ sở. Việc tự dán mác “công nghệ cao” khá phổ biến, gây nhiễu loạn thông tin và làm giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với các giải pháp chính thống.

Ông cho hay, để giải quyết triệt để các hạn chế về năng lực quản lý của các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) trong chuỗi cung ứng thực phẩm, Hội Công nghệ cao TPHCM đang chuẩn bị triển khai ứng dụng Agentic AI (trí tuệ nhân tạo tự hành) hoạt động như một trợ lý thực thụ. Hội sẽ phổ cập giải pháp AI này đến 10.000 SME ở TPHCM, giúp các doanh nghiệp tự động hóa quy trình kiểm soát chất lượng, nâng cao tiêu chuẩn an toàn thực phẩm một cách dễ dàng và tiết kiệm nhất.

Truy xuất nguồn gốc vằng chip thông minh

Ông Phạm Văn Thọ - Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ chống giả Việt Nam (ACTIV) - chỉ ra 4 nguyên nhân cốt lõi khiến hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn lọt ra thị trường. Thứ nhất, là sự lỏng lẻo ở khâu trung gian: thương lái thu mua nông sản, thịt heo từ nhiều hộ khác nhau rồi trộn chung khiến việc truy xuất nguồn gốc ban đầu trở nên không khả thi. Thứ hai, là lạm dụng tem truy xuất nguồn gốc: kẻ gian dùng mã QR nhưng khi quét mã thì chỉ hiển thị trang web giới thiệu chung chung, không có dữ liệu thực tế của từng công đoạn trong chuỗi cung ứng. Thứ ba, là người tiêu dùng chuộng giá rẻ, chọn mua thực phẩm không nhãn mác. Thứ tư, là lực lượng chức năng “mỏng”, không thể kiểm tra hết các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm và mức phạt tiền còn quá nhẹ.

Khách hàng mua rau củ có gắn “Tick xanh trách nhiệm” trong siêu thị Co.op Mart

Ông cho rằng, để người dân có được công cụ truy xuất nguồn gốc đúng nghĩa chứ không phải những mã QR “làm cảnh”, cần áp dụng giải pháp TrackingStamp: sử dụng con tem gắn chip RFID đáp ứng tiêu chuẩn Việt Nam. Với mã QR tĩnh, kẻ gian có thể lén chụp mã của một sản phẩm thật rồi in ra hàng ngàn bản dán lên thực phẩm trôi nổi nhưng với tem có gắn chip RFID, hệ thống sẽ lập tức khóa quyền truy xuất và phát cảnh báo nếu phát hiện có chip giả hoặc mã trùng lặp.

Ông cho biết thêm, chip thông minh còn cho phép các mắt xích trong chuỗi cung ứng (trang trại, nhà xe vận chuyển, chợ đầu mối) dùng thiết bị chuyên dụng để ghi đè dữ liệu mới liên tục. Tại các kho tổng hay chợ đầu mối, thay vì mở từng thùng hàng để rọi camera quét từng mã QR, thủ kho chỉ cần cầm máy quét đi ngang qua. Toàn bộ dữ liệu của cả xe hàng, kho hàng sẽ được nạp vào hệ thống trong tích tắc, giúp phát hiện ngay nếu có thùng hàng lậu.

“Đối với người tiêu dùng, công nghệ này vô cùng thân thiện. Chỉ cần một chiếc điện thoại có tính năng kết nối một chạm NFC quét lên con tem gắn trên sản phẩm, họ sẽ nhận được đủ 10 thông tin truy xuất nguồn gốc theo đúng Thông tư số 02/2024 của Bộ Khoa học và Công nghệ, nắm toàn bộ “nhật ký” sản phẩm từ trang trại đến bàn ăn” - ông Phạm Văn Thọ nói.

Tuy nhiên, ông Phạm Văn Thọ cũng thẳng thắn thừa nhận, hành trình đưa tem gắn chip thông minh đến tay người dân để ngăn chặn thực phẩm bẩn vẫn đang vấp phải những rào cản rất lớn, đặc biệt là vấn đề chi phí đối với nông dân và các hợp tác xã nhỏ. Để phá vỡ rào cản này, ACTIV đang áp dụng giải pháp tình thế là chỉ gắn chip thông minh ở các thùng hàng lớn, còn từng sản phẩm nhỏ bên trong vẫn dùng mã QR (đóng vai trò là mã con của chip và đồng bộ dữ liệu theo chip). Giải pháp này phần nào giảm bớt gánh nặng chi phí cho các hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ, nhưng về lâu dài, ngành nông nghiệp vẫn rất cần các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước về kinh phí mua tem, chip và phần mềm truy xuất nguồn gốc đối với các sản phẩm đạt chuẩn OCOP.

Có nhiều ý kiến cho rằng, dùng công nghệ truy xuất nguồn gốc chỉ để minh bạch hóa thông tin chứ không thể làm cho thực phẩm an toàn hơn. Tuy nhiên, theo ông Phạm Văn Thọ, việc có dữ liệu thật sẽ tạo ra áp lực vô hình, giúp giải quyết được 3 nút thắt cốt lõi trong quản lý thực phẩm.

Thứ nhất, trước đây, khi xảy ra ngộ độc, cơ quan chức năng phải mất vài tuần để đi dò hỏi từng thương lái và khiến cả ngành hàng bị tẩy chay oan uổng. Với công nghệ chip, chỉ cần một cú quét, hệ thống lập tức chỉ đích danh lô hàng đến từ trang trại nào, dùng thuốc gì, đi xe nào, từ đó thu hồi chỉ trong vài giờ, khoanh vùng chính xác và bảo vệ các hộ kinh doanh chân chính.

Thứ hai, công nghệ tạo ra một bộ lọc bắt buộc. Sản phẩm muốn vào siêu thị hay chợ đầu mối lớn phải có “chứng minh thư điện tử”; thực phẩm bẩn, hàng lậu không có dữ liệu hợp pháp sẽ lập tức bị hệ thống từ chối. Thứ ba, khi biết mọi hành vi phun thuốc, bón phân đều bị hệ thống ghi lại dưới sự giám sát của người mua, nông dân buộc phải tự giác tuân thủ quy trình an toàn.

Ông nói: “Công nghệ trao cho người tiêu dùng quyền lực tối cao để quyết định mua hay không mua một mặt hàng dựa trên sự minh bạch, từ đó tự tay tẩy chay thực phẩm trôi nổi khỏi thị trường”.

Mai Ca - Thanh Hoa