Ai đã từng đi xe than?

Sau năm 1975, xăng dầu rất hiếm. Tôi nhớ, đón được chiếc xe buýt trần thân. Thứ nhất là nửa tiếng đồng hồ mới có a chuyến. Thứ hai, vì chờ lâu, xe hiếm, nên xe vừa ngừng, người mạnh khỏe, thanh niên trai tráng cứ nhảy lên xe, chui vào cửa sổ, giẫm đạp lên nhau… miễn vào được xe thì thôi.

Có người chịu khó đón xe trạm cuối trước khi vào bến rồi… ngồi luôn. Cách này tiện hơn, dù phải mất tiền hai vé. Và rồi cách này cũng có người sử dụng, để rồi trạm cuối của lượt về, người ta cũng nhảy, cũng chui, cũng chen nhau y như tại bến.

Một chiếc xe đò thời trước 1975 - Ảnh: Internet

Đó là xe buýt còn sử dụng xăng dầu hiếm hoi. Được đi xe xăng dầu là may lắm rồi. Đi đường xa phải tốn nhiên liệu. Xe đời cũ xài xăng dầu thi thoảng phải ghé một trạm đổ nước làm mát xe, kể cả xe buýt chạy ngoại thành như từ trung tâm Sài Gòn đi Thủ Đức phải đổ nước ít nhất một lần. Cái khó ló cái khôn. Người ta chế xe xăng dầu thành xe than.

Tôi không biết quá trình cải biến ra sao. Chỉ biết phía sau là một thùng tròn to chứa than. Chiều cao thùng có khi cao hơn chiều cao của lòng xe. Xe cứ đi được vài cây số, người lơ xe phải lấy cây sắt cào bớt tro than và thông khí.

Đi xe than, hành khách xuống xe mặt mày, quần áo thường dính bụi than. Và thật xui cho xe máy hay xe đạp đi phía sau xe than, thỉnh thoảng sẽ bị các đốm lửa bắn ra, khá đau. Xui hơn nữa là bị vài cục than rớt xuống ngay trước bánh xe mình... Tốt hơn hết, thấy xe than nên né sớm.

Xe than đi rất chậm: một giờ “bò” được vài chục cây số. Sài Gòn đi Đà Lạt khởi hành từ năm giờ sáng đến chín giờ tối mới đến nơi là vậy. Thường mùa nóng người ta ít chịu ngồi phía ngoài gần thùng than, để tránh bị bỏng nếu than nóng hỗn.

Tuy nhiên, mùa lạnh, xe đi từ những tỉnh vùng cao như Định Quán, Đắk Nông… ai may mắn lắm mới được ngồi gần cái thùng than, cảm giác ấm áp dễ chịu vô cùng trong cái tiết trời lạnh giá.

Thùng than ở phía sau xe than - Ảnh: Internet

Thời khó khăn cũng rất dễ dàng gặp tình người ở những chuyến xe than giữa rừng núi xa xăm. Tôi nhớ lần đi công tác lên Đắk Lắk, điểm đến là một huyện vùng cao Tây nguyên nên xe phải lên đồi, xuống dốc hơi nhiều. Xe than bò chậm chạp y như con rùa hết hơi. Đến giữa dốc, chiếc xe như muốn ngừng hẳn. Mọi người sợ xanh mặt. Xe mà tuột dốc là chết cả đám. Bỗng chiếc xe than lên dốc nhanh hơn. Hóa ra có chiếc xe tải chạy xăng phía sau thấy xe khách chạy than của chúng tôi tội nghiệp quá, người tài xế đã đụng nhẹ thân sau để địu xe lên dốc.

Lên đầu dốc, tài xế xe xăng lại bảo tài xế xe than hãy đụng vào thân sau xe xăng để xe địu xuống dốc cho bớt nguy hiểm. Cứ thế xe đến nơi an toàn và nhanh hơn dự tính. Đúng là xe xăng có khác. Điều đáng nói là khi đến nơi, tài xế xe than cảm ơn vị ân nhân và xin gửi ít tiền cà phê. vị ân nhân chỉ khoát tay cười rồi… chạy thẳng.

Đất nước đổi mới, xăng dầu nhập ê hề. Những chiếc xe than đã vào “bảo tàng trí nhớ” của người dân. Không chỉ xăng dầu, người ta còn nhập xe đời mới, chạy đường dài thoải mái, ít tốn xăng. Những loại xe đời cũ chạy vài chục cây số phải ghé trạm đổ nước để làm mát máy cũng theo số phận xe than đi vào dĩ vãng.

Mỗi lần đi du lịch đường dài xuyên Việt trong những chiếc xe sang trọng mát lạnh, tôi không khỏi nhớ về cái thời giành nhau nhảy vào cửa sổ xe buýt, cả lúc xe chưa kịp ngừng. Hoặc đi xe đời cũ cứ phải dừng đổ nước làm mát máy. Và cả tâm trạng bâng khuâng nhẹ nhàng với hình ảnh chiếc xe xăng địu chiếc xe than đi dọc đường rừng Tây nguyên một chiều năm nào… 

Nguyễn Ngọc Hà