Giành lại văn hóa đọc

Mất dần thói quen đọc và suy ngẫm

Những báo cáo mới nhất đang khắc họa bức tranh ảm đạm về thói quen đọc sách. Tại Hàn Quốc, trong năm 2025, chưa tới 40% người trưởng thành đọc hoặc nghe trọn vẹn một cuốn sách, đánh dấu mức thấp kỷ lục kể từ năm 2015. Trung bình mỗi người chỉ đọc 2,4 cuốn sách.

Sự chênh lệch về thu nhập dường như đang tạo ra khoảng cách lớn trong việc đọc sách: chỉ 13,4% người ở các hộ gia đình thu nhập dưới 2 triệu won mỗi tháng có đọc sách, trong khi tỉ lệ này ở nhóm thu nhập trên 5 triệu won là 56,1%.

Học sinh tại hạt Longford, Ireland cùng tham gia dự án “Một cuốn sách - Một thị trấn” - Nguồn ảnh: RTE

Tương tự, tại Mỹ, khảo sát của Công ty YouGov cho thấy 40% người trưởng thành không đọc bất kỳ cuốn sách nào trong năm 2025. Dù trung bình mỗi người Mỹ đọc 8-12 cuốn sách mỗi năm, nhưng con số này được kéo lên bởi nhóm 4% những người đọc nhiều nhất, tiêu thụ tới 46% tổng số sách.

Khi được hỏi về lý do ít đọc sách, phần lớn người tham gia khảo sát viện cớ bận rộn với công việc và học tập. Tuy vậy, một tỉ lệ lớn thừa nhận họ đang dành quá nhiều thời gian cho các thiết bị thông minh và nền tảng nội dung số.

Theo giáo sư Maryanne Wolf, chuyên gia về thần kinh nhận thức tại Đại học UCLA (Mỹ), nguyên nhân sâu xa của sự suy giảm này nằm ở sự thay đổi cấu trúc não bộ.

Giáo sư Wolf nhấn mạnh: “Nhờ công cụ AI, ai cũng có thể tạo ra báo cáo hàng trăm trang ngay lập tức. Nhưng những học sinh lạm dụng công cụ AI cho thấy hoạt động não bộ giảm sút và khả năng phát triển tư duy suy luận kém hơn”.

Đáng lo ngại, tình trạng này không chỉ xảy ra ở giới trẻ. Một nghiên cứu từ Đại học MIT và Đại học Harvard (Mỹ) chỉ ra, những nhân viên làm việc tri thức phụ thuộc quá nhiều vào AI thường có tỉ lệ phát hiện lỗi sai kém hơn hẳn và tư duy phản biện cũng giảm sút.

Hành động để cứu sách

Trước thực trạng trên, nhiều quốc gia và cộng đồng đang triển khai các biện pháp sáng tạo nhằm khơi dậy tình yêu sách. Tại thành phố Columbus, bang Ohio (Mỹ), việc đánh giá kỹ năng đọc không phải đợi đến khi trẻ bước vào mẫu giáo, mà bắt đầu ngay tại phòng khám nhi khoa.

Bà Quintina Davis từng rất lo lắng về việc cháu gái Juri Sleet, 4 tuổi, không có đủ cơ hội học tập sớm. Tuy nhiên, khi đưa cháu đến Bệnh viện Nhi đồng Nationwide, bà được hướng dẫn cách tương tác và đọc sách cùng Juri. Bằng những bộ công cụ hỗ trợ đọc tại nhà, chỉ sau 1 năm, cô bé 4 tuổi đã tiến bộ vượt bậc trong việc nhận diện chữ cái, âm thanh và tự tin vào mầm non.

Người dân đọc sách tại công viên châu Á ở quận Songpa, phía nam Seoul, trong khuôn khổ chiến dịch thư viện ngoài trời của quận vào tháng 10/2025 - Nguồn ảnh: Yonhap

Ở cấp độ cộng đồng, dự án “Một cuốn sách - Một thị trấn” tại hạt Longford, Ireland, giúp biến việc đọc thành chất keo gắn kết xã hội. Cả thị trấn cùng đọc chung cuốn tiểu thuyết “The Case of the Vanishing Painting”. Từ chỗ thờ ơ với sách, học sinh Oluwayanmife Sotunde hào hứng chia sẻ: “Cháu vốn không thích đọc sách, nhưng cuốn này quá thú vị và cháu rất tò mò muốn xem liệu có cuốn nào khác giống vậy không”.

Dù những nỗ lực cộng đồng đang mang lại tín hiệu tích cực, các cơ sở giáo dục vẫn đối mặt với bài toán nan giải về kinh phí. Bà Amanda Kordeliski - Giám đốc thư viện tại Trường Công lập Norman ở bang Oklahoma (Mỹ) - cho biết, chi phí bản quyền sách điện tử (e-book) ngày càng đắt đỏ khiến nhiều trường học, đặc biệt là ở vùng nông thôn, khó duy trì thư viện số đa dạng cho học sinh. Trong bối cảnh đó, vai trò của giáo viên và phụ huynh càng trở nên quan trọng.

Giữa thời đại mà thuật toán và AI có thể làm thay con người nhiều việc, khả năng đọc sâu và tư duy độc lập chính là ranh giới giữ lại bản sắc trí tuệ. Đưa trẻ trở lại với những trang sách không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục, mà cần sự chung tay của gia đình, bắt đầu từ những việc giản đơn như cùng con lật mở trang sách mỗi ngày.

Linh La (theo Korea JoongAng Daily, The Chosun Daily, AOL, RTE, Global Times, sherwood, K12 Dive)