Vì sao châu Á vẫn chưa thoát khỏi áp lực thi cử?

Minh thức khuya ôn bài chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp PTTH vào ngày hôm sau - Ảnh: Nguyễn Thuận

Từ sáng sớm ngày đầu tiên của kỳ thi tốt nghiệp PTTH năm 2026, Minh và mẹ đã có mặt tại điểm thi. Suốt 12 năm đèn sách, với cậu học trò 18 tuổi ở thành phố Đà Nẵng này, mọi nỗ lực dường như được dồn nén vào vài tiếng đồng hồ trong căn phòng thi yên tĩnh.

Đêm hôm trước, mẹ Minh gần như không ngủ. Chị đi lại nhẹ nhàng trong nhà như sợ một tiếng động nhỏ cũng có thể làm con mình phân tâm.

"Nhìn mẹ lo lắng còn hơn cả mình, tự nhiên em thấy áp lực gấp bội" - Minh chia sẻ trước khi bước chân vào phòng thi.

Cảm giác ấy không chỉ tồn tại ở Việt Nam. Từ Trung Quốc, Hàn Quốc đến Nhật Bản hay Singapore, các kỳ thi quan trọng từ lâu đã trở thành một phần của văn hóa giáo dục châu Á. Chúng không chỉ là bài kiểm tra kiến thức, mà với nhiều gia đình, đó còn là cánh cửa dẫn tới tương lai, là hy vọng đổi đời, và là thước đo cho những năm tháng nuôi dạy con cái của cha mẹ.

Những ngày cả đất nước nín thở

Tại Trung Quốc, kỳ thi Gaokao được xem là một trong những kỳ thi cạnh tranh nhất thế giới. Mỗi năm, hàng triệu học sinh của quốc gia tỷ dân bước vào cuộc đua giành suất vào các trường đại học danh tiếng. Trong những ngày diễn ra kỳ thi, nhiều thành phố triển khai những biện pháp đặc biệt để tạo điều kiện cho thí sinh. Cảnh sát hỗ trợ phân luồng giao thông, một số khu vực hạn chế tiếng ồn, còn phụ huynh đứng chờ hàng giờ bên ngoài cổng trường bất chấp mưa nắng.

Tại Hàn Quốc, kỳ thi Suneung cũng mang ý nghĩa tương tự. Vào ngày thi, nhiều cơ quan cho phép nhân viên đi làm muộn để tránh ùn tắc giao thông. Các chuyến bay được điều chỉnh lịch cất hạ cánh trong thời gian làm bài nhằm hạn chế tiếng ồn.

Nhưng đằng sau những biện pháp đặc biệt ấy là một thực tế ít được nói đến. "Em thấy mình như một vận động viên Olympic" - một học sinh ở Seoul nói với truyền thông địa phương. "Cảm giác như cả nước đang dõi theo, nhưng chẳng ai hỏi bạn có mệt không. Họ chỉ hỏi bạn có giành được huy chương không mà thôi".

Phụ huynh ở Trung Quốc ngồi hàng giờ ở bên ngoài cổng trường để đợi con - Ảnh: China News

Người Nhật từng có một thuật ngữ nổi tiếng để mô tả áp lực thi cử: "Juken Jigoku" – có nghĩa là: địa ngục thi cử. Dù hệ thống giáo dục Nhật Bản đã trải qua nhiều đợt cải cách, thuật ngữ ấy vẫn thường được nhắc đến khi nói về áp lực thành tích. Sau giờ học chính khóa, nhiều học sinh tiếp tục đến các lớp luyện thi. Không ít gia đình đầu tư một phần đáng kể thu nhập của cả nhà cho việc học của con cái với mong muốn chúng sẽ có nhiều cơ hội hơn trong tương lai.

Điều đáng nói là áp lực ấy không chỉ đến từ đề thi mà đến từ sự kỳ vọng. Từ những câu hỏi tưởng chừng vô hại như "Con làm bài được không?", "Liệu con có đỗ trường đó không?"... đang trở thành áp lực lớn mà người lớn không nhận ra.

Giảm thi nhưng chưa giảm áp lực

Singapore là một ví dụ thú vị. Trong nhiều năm qua, quốc đảo này đã thực hiện hàng loạt cải cách giáo dục: giảm số lượng kỳ thi, hạn chế công bố bảng xếp hạng học sinh và khuyến khích đánh giá toàn diện thay vì chỉ dựa vào điểm số. Nhưng áp lực không biến mất mà nó chỉ thay đổi hình thức.

Nếu trước đây học sinh cạnh tranh bằng điểm số, thì ngày nay nhiều em cạnh tranh bằng hồ sơ ngoại khóa, kỹ năng lãnh đạo, chứng chỉ quốc tế hay thành tích nghệ thuật và thể thao. Điều đó cho thấy một thực tế: cải cách kỳ thi có thể tương đối dễ dàng, nhưng thay đổi kỳ vọng của xã hội lại khó hơn nhiều. Khi thành công vẫn được gắn với những chuẩn mực nhất định, áp lực sẽ tiếp tục tồn tại dưới những hình thức khác nhau.

Một học sinh Hàn Quốc bày tỏ niềm vui với phụ huynh sau khi hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp - Ảnh: Korea

Điều em mong muốn nhất

Ngồi trong phòng thi sáng nay, có lẽ Minh không sợ những công thức toán học hay những câu hỏi nghị luận văn học. Điều đáng sợ hơn là cảm giác tương lai của mình đang được đặt lên bàn cân: là nỗi lo làm cha mẹ thất vọng, là áp lực phải chứng minh rằng những năm tháng cố gắng của bản thân là xứng đáng.

Ở nhiều xã hội châu Á, tình yêu thương của cha mẹ không phụ thuộc vào điểm số. Nhưng không ít học sinh vẫn lớn lên với cảm giác rằng kết quả học tập quyết định cách mình được nhìn nhận. Đó mới là gánh nặng tinh thần lớn nhất. Bởi một bài thi khó có thể đo được lòng tốt, sự tử tế, khả năng sáng tạo hay nghị lực của một con người. Nhưng nhiều đứa trẻ vẫn mang trong mình nỗi ám ảnh rằng, chỉ một kết quả không như mong đợi cũng đủ để làm ảnh hưởng giá trị của bản than trong mắt cha mẹ.

Chiều nay, khi Minh bước ra khỏi cổng trường, mẹ cậu đã đứng chờ sẵn ở đó. Chị không hỏi "Con làm bài được không?", mà chỉ đưa cho cậu chai nước mát và nói khẽ: "Về nhà thôi con. Mẹ nấu món cháo gà mà con thích nhất rồi".

Những lời động viên từ cha mẹ sẽ giúp các con bớt đi áp lực rất nhiều - Ảnh: SOPA Images

Minh chia sẻ rằng, đó là khoảnh khắc cậu cảm thấy nhẹ nhõm nhất trong suốt mấy tháng trời ôn thi trong căng thẳng. "Tự nhiên em nhận ra rằng, điểm số không còn là thứ quan trọng nhất nữa" - Minh nói. "Vì em biết dù kết quả thế nào, mẹ vẫn sẽ đón em về nhà".

Nguyễn Thuận