Ebola: Chân dung loại vi rút chết người gây ám ảnh

Ngày 17/5, WHO tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc tế khi dịch Ebola giết chết hơn 80 người ở CHDC Congo

Ebola – loại vi rút gây sốt xuất huyết nguy hiểm bậc nhất thế giới – đang tiếp tục gieo rắc lo ngại sau đợt bùng phát mới tại Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo) khiến ít nhất 88 người thiệt mạng, cùng một ca tử vong được ghi nhận ở Uganda.

Xuất hiện lần đầu cách đây gần 50 năm, Ebola đã cướp đi sinh mạng của hơn 15.000 người trên toàn cầu. Dù các nhà khoa học đã phát triển được vắc xin và một số phương pháp điều trị hiệu quả đối với một số chủng vi rút, Ebola vẫn được xem là mối đe dọa y tế nghiêm trọng tại châu Phi.

Ebola bắt nguồn từ đâu?

Vi rút Ebola, tên khoa học đầy đủ là Zaire ebola vi rút (nay thuộc chi Orthoebolavi rút), được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1976 tại CHDC Congo – khi đó còn mang tên Zaire.

Tên gọi “Ebola” được đặt theo con sông Ebola ở miền bắc đất nước, gần khu vực ghi nhận ổ dịch đầu tiên.

vi rút này thuộc họ Filoviridae, nhóm vi rút gây sốt xuất huyết nghiêm trọng ở người và động vật linh trưởng.

Cho đến nay, giới khoa học đã xác định được sáu chủng Ebola gồm: Zaire, Sudan, Bundibugyo, Taï Forest, Reston và Bombali. Trong đó, chủng Zaire là biến thể nguy hiểm nhất và gây ra phần lớn các đợt bùng phát lớn kể từ năm 2014.

Ebola lây lan như thế nào?

Các nhà khoa học cho rằng dơi ăn quả là vật chủ tự nhiên của vi rút Ebola. Loài này có thể mang vi rút nhưng không phát bệnh.

Ngoài ra, nhiều loài động vật hoang dã khác như khỉ đột, tinh tinh, linh dương rừng và nhím cũng có thể nhiễm bệnh và truyền vi rút sang người.

Trong cộng đồng, Ebola lây lan thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người nhiễm bệnh, bao gồm máu, chất nôn, nước bọt, mồ hôi, nước tiểu hoặc phân.

Các nghi thức tang lễ truyền thống – nơi người thân tiếp xúc trực tiếp với thi thể nạn nhân – cũng là nguồn lây nhiễm phổ biến trong nhiều đợt dịch ở châu Phi.

Tuy nhiên, Ebola không lây qua đường không khí như COVID-19 hay cúm mùa. Dù vậy, tỷ lệ tử vong của bệnh cực kỳ cao, dao động từ 40% đến 70% trong các đợt bùng phát gần đây tại CHDC Congo, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Một số nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature cho thấy vi rút Ebola có thể tồn tại “âm thầm” trong cơ thể người sống sót suốt nhiều năm trước khi tái hoạt động và gây ra các ổ dịch mới.

Một người đàn ông được đưa đến Bệnh viện Đa khoa Bunia sau khi xác nhận dịch Ebola bùng phát ở Bunia, tỉnh Ituri, Cộng hòa Dân chủ Congo, vào ngày 16/5.

Triệu chứng nguy hiểm

Sau thời gian ủ bệnh từ 2 đến 21 ngày, bệnh nhân Ebola thường xuất hiện các triệu chứng đột ngột như sốt cao, mệt mỏi nghiêm trọng, đau đầu, đau cơ và đau họng.

Sau đó, bệnh tiến triển nhanh với các biểu hiện như nôn mửa, tiêu chảy, phát ban, đau bụng và suy giảm chức năng gan, thận.

Ở giai đoạn nặng, bệnh nhân có thể bị xuất huyết nội tạng và chảy máu bên ngoài cơ thể.

Ngay cả những người sống sót cũng có nguy cơ đối mặt với nhiều di chứng kéo dài như viêm khớp, suy giảm thị lực, viêm mắt và mất thính lực.

Vắc xin và phương pháp điều trị

Hiện chỉ có chủng Zaire của Ebola được cấp phép vắc xin phòng bệnh rộng rãi.

Hai loại vắc xin nổi bật là Ervebo của hãng dược Merck và phác đồ vắc xin Zabdeno/Mvabea do Johnson & Johnson phát triển.

Đối với chủng Sudan – biến thể từng gây bùng phát tại Uganda – các vắc xin vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng.

Ngoài vắc xin, các bác sĩ hiện sử dụng hai liệu pháp kháng thể đơn dòng giúp giảm đáng kể nguy cơ tử vong ở bệnh nhân nhiễm chủng Zaire.

Trong điều trị Ebola, việc bù nước, truyền dịch, ổn định huyết áp và truyền máu vẫn đóng vai trò then chốt nhằm duy trì sự sống cho bệnh nhân.

Đợt dịch tồi tệ nhất lịch sử

Đợt bùng phát Ebola nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận bắt đầu tại miền nam Guinea vào tháng 12-2013, sau đó lan rộng khắp Tây Phi.

Dịch bệnh khiến hơn 11.300 người tử vong trong tổng số khoảng 29.000 ca mắc tại Liberia, Sierra Leone và Guinea.

WHO chỉ chính thức tuyên bố chấm dứt đại dịch Ebola Tây Phi vào tháng 3/2016.

CHDC Congo – tâm dịch kéo dài nhiều thập kỷ

CHDC Congo, quốc gia hơn 100 triệu dân nằm ở Trung Phi, đã trải qua hơn 15 đợt bùng phát Ebola kể từ năm 1976.

Theo WHO, các đợt dịch tại đây đã khiến hơn 3.000 người thiệt mạng.

Đợt dịch nghiêm trọng nhất tại Congo diễn ra từ năm 2018 đến 2020, khiến gần 2.300 người chết trong số khoảng 3.500 ca nhiễm.

Đợt bùng phát gần nhất, được công bố vào tháng 8/2025, đã khiến ít nhất 34 người tử vong.

Giới chức y tế cho biết việc kiểm soát dịch bệnh tại tỉnh Ituri – khu vực miền đông CHDC Congo đang bùng phát dịch hiện nay – đặc biệt khó khăn do tình trạng di chuyển liên tục của người dân, hoạt động khai thác vàng trái phép và xung đột vũ trang kéo dài trong khu vực.

Các nhóm phiến quân hoạt động tại miền đông Congo nhiều năm qua vô cùng manh động cũng khiến công tác tiếp cận người dân, tiêm vắc xin và truy vết dịch tễ gặp nhiều trở ngại.

Trọng Trí (theo Strait Times)