Bài cuối: Biến kho tàng văn hóa thành nguồn lực cho tương lai

Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” vừa được phê duyệt hướng đến bài toán lớn hơn: biến kho tàng văn hóa Việt Nam thành nguồn lực phát triển.

Từ di sản, thư viện, văn học đến nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, loạt bài “Định vị văn hóa Việt trên không gian mạng” cho thấy chuyển đổi số văn hóa đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về chuẩn hóa dữ liệu, bảo vệ quyền sáng tạo và khai thác các giá trị văn hóa một cách bền vững.

Đánh thức dữ liệu văn hoá

Trong nhiều năm, chuyển đổi số ở lĩnh vực văn hóa thường được hiểu là lập thư viện điện tử, ghi hình vở diễn, đưa tác phẩm lên nền tảng trực tuyến hoặc tổ chức triển lãm ảo. Những việc đó chỉ là phần đầu của quá trình. Nếu tư liệu được số hóa để lưu trữ mà không tiếp tục được chia sẻ và kết nối, giá trị văn hóa vẫn chưa thực sự được đánh thức.

Số hóa sân khấu truyền thống giúp lưu giữ nhiều tư liệu quý không thể ghi chép bằng chữ - ẢNH: T.V.

Với khoảng 40.000 di tích trong danh mục kiểm kê, hơn 4 triệu hiện vật trong hệ thống bảo tàng và nhiều di sản được UNESCO công nhận, chuyển đổi số di sản không thể triển khai bằng những dự án rời rạc, ngắn hạn. Cần một cách tiếp cận dài hạn, bài bản, từ kiểm kê, chuẩn hóa dữ liệu đến quản lý, cập nhật, khai thác.

Phó giáo sư, tiến sĩ Lâm Nhân - Hiệu trưởng Trường đại học Văn hóa TPHCM - cho rằng chuyển đổi số mở ra cơ hội kết nối di sản với giáo dục, du lịch văn hóa, truyền thông sáng tạo và kinh tế tri thức. Tuy nhiên, lĩnh vực này còn nhiều vấn đề cần tiếp tục giải quyết như chính sách, hành lang pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu, liên thông tài nguyên số, đào tạo nhân lực, cân bằng giữa bảo tồn và khai thác.

Với thư viện và văn học, chuyển đổi số phải bắt đầu từ nhu cầu người đọc. Thư viện số cần biết độc giả quan tâm gì, đọc ra sao để gợi ý tài liệu, kết nối tri thức phục vụ học tập, nghiên cứu, giải trí. Văn học cũng cần được nhìn như tài sản trí tuệ có thể đi xa hơn trang sách để phát triển thành phim ảnh, sách nói, podcast, trò chơi điện tử, sân khấu hoặc sản phẩm du lịch văn hóa. Khi dữ liệu về tác phẩm, tác giả, quyền khai thác và hành vi độc giả được quản lý tốt, thị trường xuất bản sẽ minh bạch hơn, tác giả được bảo vệ tốt hơn. Lượt tải sách điện tử và nghe sách nói năm 2024 tăng hơn 200% so với năm 2023 cho thấy thói quen tiếp nhận của công chúng đang thay đổi rõ rệt.

Ở nghệ thuật biểu diễn, dữ liệu đang trở thành một phần quan trọng của đời sống sân khấu và âm nhạc. Vé điện tử giúp kiểm soát lượng khách, hạn chế vé giả, ghi nhận doanh thu rõ hơn. Dữ liệu từ bán vé, truyền thông và phản hồi sau chương trình giúp nhà tổ chức hiểu rõ khán giả, từ đó tối ưu địa điểm, giá vé, lịch diễn và chiến lược giữ chân người xem.

Sự bùng nổ của các buổi hòa nhạc, chương trình biểu diễn âm nhạc quy mô lớn cho thấy sức sống của một sự kiện nghệ thuật không khép lại sau đêm diễn. Trích đoạn biểu diễn, video hậu trường, nội dung do khán giả tự tạo và cộng đồng người hâm mộ trên mạng xã hội có thể tiếp tục duy trì sức nóng cho chương trình, mở thêm nguồn thu, kéo dài giá trị tác phẩm. Với sân khấu truyền thống, chuyển đổi số còn mang nhiệm vụ cấp bách hơn: lưu giữ giọng nói, làn điệu, kỹ thuật hóa trang, lớp lang biểu diễn, cách điều khiển con rối, phục trang, đạo cụ và kinh nghiệm truyền nghề của các thế hệ nghệ sĩ.

Bảo vệ bản quyền để giữ chân người sáng tạo

Trong mỹ thuật và nhiếp ảnh, công nghệ mở ra những cách tiếp cận mới. Thực tế ảo, thực tế tăng cường và các nền tảng trực tuyến giúp bảo tàng, phòng tranh, nghệ sĩ vượt qua giới hạn của không gian trưng bày truyền thống.

Bạn đọc trải nghiệm nghe sách nói miễn phí tại tuần lễ sách và chuyển đổi số - Nguồn ảnh: Đường sách TPHCM

Tuy vậy, không gian số cũng đặt ra bài toán khó về xác thực, lưu trữ, nguồn gốc tác phẩm, quyền sở hữu… Nạn tranh giả, tranh chép, thất lạc hồ sơ nghệ sĩ hay vi phạm bản quyền từng khiến thị trường mỹ thuật Việt Nam chịu nhiều thiệt hại. Vì vậy, nhu cầu xây dựng căn cước số cho tác phẩm ngày càng rõ. Mỗi tác phẩm cần có dữ liệu đầy đủ về tác giả, thời điểm sáng tác, lịch sử triển lãm, chuyển nhượng, quyền sở hữu và quá trình công bố…

Ở mọi lĩnh vực, dữ liệu văn hóa cần được nhìn như nguồn lực phát triển. Muốn nguồn lực đó phát huy giá trị, cần có tiêu chuẩn chung, cơ sở dữ liệu dùng chung, hành lang pháp lý rõ ràng và nguồn nhân lực đủ năng lực vận hành. Nếu mỗi bảo tàng, nhà hát, thư viện, phòng tranh, đơn vị xuất bản hay nhà sản xuất tự lưu trữ theo cách riêng, dữ liệu sẽ tiếp tục rời rạc; việc kết nối, khai thác, bảo vệ bản quyền và phát triển sản phẩm mới đều gặp khó.

Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” cần được triển khai từ những việc cụ thể, bắt đầu từ chuẩn hóa dữ liệu, bảo vệ bản quyền, xây dựng hạ tầng dùng chung và nâng cao năng lực số cho đội ngũ làm văn hóa. Nhà nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung nhấn mạnh: “Công nghệ chỉ là công cụ. Điều quan trọng hơn là hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và nâng cao năng lực số cho đội ngũ văn nghệ sĩ”.

Chuyển đổi số văn hóa không phải cuộc chạy đua theo công nghệ. Đây là cách ngành văn hóa tự xây dựng lại nền móng để lưu giữ những gì dễ mất, đưa tri thức và nghệ thuật đến gần công chúng hơn, tạo thêm giá trị cho người sáng tạo, mở đường cho công nghiệp văn hóa phát triển. Điều quyết định vẫn là cách chúng ta tổ chức dữ liệu, tôn trọng bản quyền, đào tạo con người và biến kho tàng văn hóa Việt thành nguồn lực trong đời sống hôm nay.

Ban Văn hoá - Văn Nghệ