Giúp trẻ kiềm chế cảm xúc tiêu cực: Gieo hạt giống lành qua trang sách

Hình ảnh cắt từ clip cho thấy một học sinh lớp 7 tại Hà Nội tấn công giáo viên khi bị tịch thu dụng cụ sắc nhọn

Đọc tin tức thời sự, nhiều người thở dài với câu hỏi vì sao học sinh đánh nhau giữa sân trường, vì sao bạo lực mạng lan nhanh đến vậy, vì sao có em đánh cả thầy cô, thậm chí có bi kịch em nhỏ bị anh họ sát hại chỉ vì giành một món đồ chơi.

Niềm tin căn bản của giáo dục nói rằng đầu vào quyết định đầu ra. Nếu mỗi ngày trẻ nhận nhiều kích thích nóng, nhiều hình ảnh bạo lực, nhiều câu từ công kích thì phản ứng tự nhiên của trẻ sẽ nghiêng về hơn thua và trả đũa. Nếu mỗi ngày trẻ nhận những tín hiệu bình tĩnh, những câu chuyện đẹp, những cách xử lý tử tế thì phản xạ của trẻ sẽ dần đổi hướng.

Nguyên do trước hết đến từ các nội dung giải trí tràn vào đời sống thường ngày. Trò chơi bạo lực và video giật gân cung cấp kịch bản phản ứng nhanh nhưng nghèo lựa chọn. Các thuật toán ưu ái nội dung gay gắt khiến cảm xúc cực đoan xuất hiện dày hơn phản hồi bình tĩnh.

Nguyên do tiếp theo đến từ nhịp sống gấp. Trẻ phải chạy theo điểm số, hoạt động và thông báo liên tục, nên ít có phút giây hạ nhiệt.

Một nguyên do khác đến từ vốn từ vựng cảm xúc còn ít. Nhiều em giận mà không biết gọi tên cơn giận, buồn mà không biết nói buồn vì điều gì, nên tay nhanh hơn lời.

Và cuối cùng, người lớn nhiều khi làm mẫu chưa nhất quán. Cha mẹ nói về sự tôn trọng, nhưng lại bình luận cay nghiệt trên mạng; nói về kiềm chế, nhưng lại to tiếng trước mặt con. Những thứ đó đều là đầu vào.

Nếu chấp nhận rằng đầu vào có thể đổi đầu ra, chúng ta có lý do để thử những đầu vào khác. Đọc sách có nội dung tích cực là một đầu vào như vậy.

Việc đọc làm chậm nhịp và sự chậm rãi này cho não bộ thời gian suy nghĩ trước khi hành động. Sách mang lại câu chuyện, nhân vật và câu chuyện giúp trẻ tập đứng ở vị trí người khác. Đọc sách bổ sung từ vựng cho cảm xúc và từ vựng giúp trẻ có lựa chọn ngoài nắm đấm và tiếng quát. Việc đọc không hẳn xóa hết lỗi lầm hay cảm xúc tiêu cực ở trẻ, nhưng việc đọc sách chất lượng tốt có thể gieo vào đầu một niệm lành kịp xuất hiện đúng lúc.

Tại TPHCM, đã có trường phổ thông phạt học sinh vi phạm nội quy bằng hoạt động đọc sách "Hạt giống tâm hồn" và viết bài cảm nhận (ảnh minh họa)

Nhà trường có thể gợi ý những cách đưa hoạt động đọc sách vào đời sống học đường mà không biến nó thành áp lực. Với những va chạm nhỏ, giáo viên có thể yêu cầu các em dừng lại, ngồi yên 15 phút với một cuốn sách phù hợp, rồi viết vài dòng về điều mình nhận ra. Đồng thời, giáo viên có thể gợi ý 3 câu hỏi để học sinh tự trả lời, bao gồm cuốn sách nhắc mình điều gì, hành vi của mình vừa rồi sai ở đâu, tuần tới mình muốn làm khác thế nào.

Ban giám hiệu có thể gợi ý một khung 10 phút đọc đầu giờ cho cả lớp, không chấm điểm và không kiểm tra. Mục tiêu của những gợi ý này là tạo ra nhịp chậm, chứ không nên tạo ra một cuộc thi với tính cạnh tranh.

Đọc sách là một trong những phương pháp hướng thiện cho trẻ - Ảnh: Shutterstock

Gia đình có thể gợi ý những thói quen nhỏ để đọc bén rễ ở nhà. Cha mẹ có thể gợi ý lì xì đầu năm bằng một cuốn sách đúng sở thích kèm vài dòng đề tặng. Cha mẹ có thể gợi ý 15 phút đọc chung trước giờ ngủ và một buổi cuối tuần ghé thư viện công cộng. Cha mẹ có thể gợi ý một “giao kèo dễ thương”: đọc xong cuốn này, cả nhà cùng đi xem một triển lãm có liên quan. Những gợi ý này không đòi hỏi chi phí lớn, nhưng tạo ra ký ức tích cực: trẻ nhớ món quà hợp gu, nhớ chuyến đi gắn với cuốn sách, và nhớ cảm giác được lắng nghe ý kiến của mình.

Với những vụ việc nghiêm trọng, nhà trường vẫn cần thực hiện đầy đủ quy trình kỷ luật và tham vấn. Tuy vậy, việc đọc sách vẫn có thể xuất hiện như một nhịp chuyển giữa tranh cãi và đối thoại. Giáo viên tư vấn có thể gợi ý cùng học sinh đọc một chương sách về hậu quả của bốc đồng trước buổi xin lỗi, hoặc một câu chuyện thật về sửa sai sau buổi làm việc với gia đình. Những trang chữ đúng lúc thường giúp lời “em hiểu rồi” có nền chắc hơn.

Những gợi ý trên chỉ nhằm thay đổi đầu vào theo cách nhẹ nhàng. Một khi đầu vào thay đổi, đầu ra sẽ dịch chuyển. Khi trẻ dành 10 phút mỗi ngày cho một cuốn sách thay vì một video không mang tính giáo dục, trẻ có thêm một kịch bản ứng xử mới.

Khi lớp học mở đầu bằng 10 phút đọc thay vì 10 phút ồn ào, lớp có thêm một nhịp bình ổn để đi hết buổi sáng. Khi gia đình tặng sách trong dịp Tết thay vì chỉ tặng tiền, đứa trẻ có thêm một tín hiệu rằng người lớn mong mình lớn lên bằng hiểu biết và lòng tốt.

Không ai mong đợi đọc sách giải quyết trong một sớm một chiều mọi vụ việc đau lòng. Nhưng ai cũng có thể tin vào quy luật giản dị của giáo dục: đầu vào kiên trì sẽ tạo đầu ra khác đi. Hôm nay 1 trang, ngày mai 1 trang, một tháng sau một vài xung đột đã dừng sớm hơn, 1 năm sau một vài em đã biết xin lỗi nhanh hơn.

Khi đó, chúng ta không chỉ thấy ít đi những cú đấm, mà còn thấy nhiều hơn những lựa chọn bình tĩnh. Và chính những lựa chọn ấy mới là thứ bảo vệ học trò khỏi những phút giây định đoạt cuộc đời.

Lê Hoài Việt

- Giảng viên Trường Đại học Mở TPHCM)