Eo biển Malacca – một mối lo khác của dòng chảy kinh tế toàn cầu

Phần lớn dầu khí từ Trung Đông đến Trung Quốc, Đông và Đông Nam Á, cùng hơn 40% thương mại toàn cầu đều đi qua eo biển Malacca - Ảnh: Bloomberg

Huyết mạch giao thương không thể thay thế

Nằm kẹp giữa đảo Sumatra của Indonesia và bán đảo Mã Lai, eo biển Malacca từ lâu cũng là một trong những "yết hầu" quan trọng của ngành vận tải biển quốc tế. Đây là con đường ngắn nhất nối liền Ấn Độ Dương với Biển Đông, đóng vai trò cầu nối không thể thiếu giữa Trung Đông và Đông Á.

Theo số liệu từ Cục Hàng hải Malaysia, tính riêng trong năm 2025, đã có hơn 102.500 lượt tàu đi qua eo biển này, tăng đáng kể so với con số 94.300 của năm trước đó.

Tầm quan trọng của Malacca không chỉ nằm ở số lượng tàu bè mà còn ở giá trị chiến lược của các loại hàng hóa. Mỗi ngày, có khoảng 23,2 triệu thùng dầu được vận chuyển qua đây để cung cấp cho các nền kinh tế hàng đầu như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Con số này thậm chí vượt qua lượng dầu đi qua eo biển Hormuz trong cùng kỳ năm 2025. Ngoài dầu thô, dòng chảy hàng hóa qua đây còn bao gồm khí đốt tự nhiên hóa lỏng, than đá, dầu cọ, quặng sắt cùng vô số mặt hàng công nghiệp thiết yếu khác.

Những rủi ro từ điểm nghẽn địa chính trị

Dù đóng vai trò quan trọng, Malacca lại là một "điểm nghẽn" đầy rủi ro. Tại đoạn hẹp nhất, eo biển chỉ rộng vỏn vẹn 2,7km, tạo ra áp lực cực lớn cho công tác điều phối giao thông và làm tăng nguy cơ va chạm.

Những lo ngại về an ninh càng gia tăng khi tình trạng cướp biển và tấn công vũ trang có dấu hiệu trỗi dậy với 108 vụ việc được ghi nhận trong năm 2025 tại khu vực eo biển Malacca và Singapore.

Sự nhạy cảm của tuyến đường này còn thể hiện qua những biến động chính trị gần đây. Sau khi eo biển Hormuz bị ảnh hưởng bởi các cuộc xung đột, dư luận bắt đầu lo ngại về khả năng xảy ra kịch bản tương tự tại Malacca.

Một quan chức cấp cao của Indonesia từng đưa ra ý tưởng thu phí quá cảnh, gây nên làn sóng lo ngại cho các quốc gia sử dụng tuyến đường.

Dù sau đó Singapore và Malaysia đã nhanh chóng khẳng định cam kết giữ cho eo biển luôn tự do và không thu phí theo luật pháp quốc tế, nhưng sự việc trên cho thấy thương mại toàn cầu dễ bị tổn thương đến mức nào trước những quyết định đơn phương.

Một tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng đi qua eo biển Malacca vào ngày 15/4 - Ảnh: EPA

"Nỗi lo Malacca" của các cường quốc

Đối với Trung Quốc, quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, eo biển Malacca chính là một "tử huyệt" chiến lược. Các nhà lãnh đạo nước này từ lâu đã lo ngại về kịch bản eo biển bị phong tỏa trong các tình huống xung đột, một thách thức thường được gọi là "Hội chứng Malacca".

Để giảm bớt sự phụ thuộc, Bắc Kinh đã đầu tư mạnh mẽ vào các đường ống dẫn dầu qua Trung Á, Nga và Myanmar, đồng thời thúc đẩy các hành lang kinh tế thuộc sáng kiến Vành đai và Con đường. Tuy nhiên, đường biển vẫn giữ vai trò trung tâm và không có phương án thay thế nào đạt được hiệu quả kinh tế tương đương.

Trước những áp lực này, Thái Lan cũng đang tái khởi động dự án cầu cạn bao gồm hệ thống đường cao tốc và đường sắt xuyên qua bán đảo phía Nam nhằm bỏ qua eo biển Malacca để rút ngắn thời gian vận chuyển. Dù vậy, đây vẫn là một thách thức khổng lồ về mặt hậu cần và tài chính.

Trong khi đó, các tuyến đường qua quần đảo Indonesia như eo biển Sunda lại gặp trở ngại vì mực nước nông và gần núi lửa đang hoạt động, còn tuyến qua eo biển Lombok và Makassar lại khiến hành trình kéo dài gấp đôi, đẩy chi phí vận tải lên mức không tưởng.

Việc bảo đảm an ninh và duy trì dòng chảy tự do tại Malacca hiện không còn là trách nhiệm riêng lẻ của các quốc gia ven biển như Indonesia, Malaysia hay Singapore mà đã trở thành vấn đề sống còn của cả nền kinh tế thế giới.

Linh La (theo Bloomberg, Straits Times)