Khi phụ nữ cầm còi ở World Cup

Nữ trọng tài Stéphanie Frappart điều khiển một trận đấu bóng đá nam. Năm 2022, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên cầm còi tại một trận đấu World Cup nam - Ảnh: Getty Images

Khi hàng tỷ khán giả trên toàn thế giới dõi theo World Cup, phần lớn sự chú ý đều đổ dồn vào các ngôi sao trên sân cỏ. Nhưng ở giữa sân đấu, có những người đang âm thầm viết nên lịch sử theo cách khác. Họ không ghi bàn, không nâng cúp, nhưng mỗi tiếng còi của họ đều có thể làm thay đổi cục diện trận đấu - Họ là những nữ trọng tài của World Cup 2026.

Tháng 12/2022, khi nữ trọng tài người Pháp Stéphanie Frappart thổi còi bắt đầu trận đấu giữa Đức và Costa Rica tại World Cup ở Qatar, lịch sử bóng đá thế giới đã bước sang một trang mới.

Lần đầu tiên kể từ khi World Cup ra đời năm 1930 có một phụ nữ điều khiển trận đấu tại giải bóng đá nam lớn nhất hành tinh. Cùng với hai trợ lý trọng tài nữ là Neuza Back (Brazil) và Karen Diaz Medina (Mexico), Frappart xây dựng nên tổ trọng tài toàn nữ đầu tiên trong lịch sử của sự kiện thể thao lớn nhất hành tinh này. Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở việc họ là những người phụ nữ đầu tiên, mà là: Vì sao phải mất hơn 90 năm để điều đó xảy ra?

Trong lịch sử bóng đá hiện đại, sân cỏ được xem là lãnh địa riêng của cánh mày râu. Đàn ông đá bóng, đàn ông huấn luyện và đàn ông điều hành trận đấu, và không ít người tin rằng, phụ nữ không thuộc về sân cỏ. Những định kiến đó không chỉ tồn tại trên khán đài mà còn len lỏi vào chính các tổ chức thể thao. Trong nhiều thập niên, phụ nữ muốn theo đuổi nghề trọng tài thường phải đối mặt với sự hoài nghi về năng lực của bản thân.

Nữ trọng tài người Rwanda Salima Mukansanga là một ví dụ. Khi quyết định theo đuổi nghề cầm còi, cô nhiều lần nghe những lời khuyên rằng bóng đá là môn thể thao của đàn ông và phụ nữ nên chọn một công việc khác phù hợp hơn. Nhưng Mukansanga vẫn kiên trì học luật bóng đá, tham gia các khóa đào tạo và từng bước thể hiện bản lĩnh của mình trên sân cỏ. Năm 2022, cô trở thành một trong những nữ trọng tài đầu tiên được FIFA lựa chọn tham gia World Cup. Đó không chỉ là thành công của một cá nhân, mà là dấu hiệu cho thấy một cánh cửa từng đóng kín đang dần được mở ra.

"Về nhà nấu cơm đi"

Nữ trọng tài Yoshimi Yamashita của Nhật Bản là một trong những người tiên phong mở đường cho phụ nữ ở các giải đấu bóng đá nam đỉnh cao - Ảnh: Getty Images

Nếu có một câu nói mà nhiều nữ trọng tài trên thế giới từng nghe, thì đó là: "Về nhà nấu cơm đi". Nữ trọng tài người Nhật Bản Yoshimi Yamashita từng chia sẻ rằng trong những năm đầu cầm còi, cô không ít lần phải đối diện với những lời miệt thị mang màu sắc kỳ thị giới từ khán giả. Điều đáng nói là những lời công kích ấy hiếm khi nhắm vào chuyên môn.

Một trọng tài nam mắc sai lầm thường bị chỉ trích vì quyết định của mình. Thế nhưng, một trọng tài nữ mắc sai lầm đôi khi lại bị chỉ trích vì giới tính.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, các nữ trọng tài thường xuyên trở thành mục tiêu của những bình luận phân biệt giới tính trên mạng xã hội nhiều hơn đồng nghiệp nam. Họ bị đánh giá bởi ngoại hình, tuổi tác hoặc giới tính thay vì năng lực nghề nghiệp. "Họ không nói rằng trọng tài đã sai. Họ nói rằng phụ nữ không hiểu bóng đá" – một nữ trọng tài chia sẻ.

Ngày nay, rất ít người công khai tuyên bố rằng phụ nữ không nên làm trọng tài bóng đá; thế nhưng, điều đó không có nghĩa định kiến đã biến mất. Khi một nữ trọng tài đưa ra quyết định gây tranh cãi, câu hỏi thường xuất hiện không chỉ là cô ấy có đúng hay không, mà là: "Liệu phụ nữ có đủ khả năng điều hành một trận đấu đỉnh cao hay không?". Trong khi cùng một sai lầm ấy, rất hiếm khi người ta đặt câu hỏi tương tự với trọng tài nam.

Điều này không chỉ xảy ra trong bóng đá. Nó phản ánh một thực tế rộng lớn hơn trong xã hội: Phụ nữ thường phải chứng minh năng lực nhiều hơn để được công nhận. Từ khoa học, kinh doanh cho đến chính trị, không ít phụ nữ vẫn phải đối mặt với những nghi ngờ tương tự, ngay cả khi năng lực của họ đã được chứng minh. Có lẽ vì vậy mà hành trình của những nữ trọng tài World Cup mang ý nghĩa vượt xa hơn một trận bóng đá.

Những tiếng còi vượt khỏi sân cỏ

Nữ trọng tài Yoshimi Yamashita tại FIFA World Cup Qatar 2022 - Ảnh: Ian MacNicol/Getty Images

World Cup 2026 đang chứng kiến sự hiện diện ngày càng lớn của các nữ trọng tài ở những vị trí quan trọng. Nhưng giá trị lớn nhất của họ không nằm ở những con số thống kê mà là hình ảnh một người phụ nữ đứng giữa sân cỏ, đưa ra quyết định trước 22 cầu thủ nam và hàng triệu khán giả. Hình ảnh ấy gửi đi một thông điệp đơn giản nhưng mạnh mẽ: Năng lực không cần phải soi xét bởi giới tính.

Có thể phần lớn khán giả sẽ không nhớ tên trọng tài sau mỗi trận đấu. Nhưng ở đâu đó trên thế giới, sẽ có những cô bé đang ngồi trước màn hình và nhìn thấy một người phụ nữ cầm còi giữa sân World Cup 2026. Đối với các em, đó không chỉ là một trận bóng đá, mà là lời nhắc rằng không có nghề nghiệp nào được định sẵn cho riêng đàn ông hay phụ nữ.

Và đôi khi, một tiếng còi trên sân cỏ cũng có thể góp phần thay đổi cách một thế hệ nhìn về giới hạn của chính mình.

Nguyễn Thuận