Bảo vệ người lao động thời vụ

Thiết lập khuôn khổ bảo vệ cốt lõi

Tại Hội nghị Lao động quốc tế thường niên lần thứ 114 ở Geneva (Thụy Sĩ), ILO chính thức thông qua Công ước về việc làm thỏa đáng trong nền kinh tế số. Đây là hiệp ước mang tính ràng buộc đầu tiên trên thế giới nhằm thiết lập tiêu chuẩn việc làm cho hàng trăm triệu lao động tạm thời thông qua các ứng dụng và nền tảng kỹ thuật số như xe ôm công nghệ, giao đồ ăn, logistics, thương mại điện tử hay lao động tự do trực tuyến.

Quy định mới thiết lập những khuôn khổ bảo vệ cốt lõi cho NLĐ, bao gồm thực thi yêu cầu về mức lương tối thiểu, bảo hiểm y tế, nghỉ ốm và đóng góp an sinh xã hội. Đặc biệt, hiệp ước còn yêu cầu minh bạch hệ thống thuật toán trong phân bổ công việc và tính toán thu nhập, cung cấp cơ chế giải quyết tranh chấp, bảo vệ NLĐ khỏi hình phạt khóa tài khoản vô lý và công nhận quyền thương lượng tập thể của họ.

Những người giao hàng trên đường phố Bắc Kinh, Trung Quốc - Nguồn ảnh: SPH Media

Hiện tại, nhiều quốc gia đã bắt đầu hành động. Nam Phi đang thúc đẩy sửa đổi luật lao động, trong đó công nhận bất kỳ ai cung cấp dịch vụ cho nền tảng đều được coi là nhân viên. Dù các công ty công nghệ từng phản đối và cáo buộc luật xâm phạm quy tắc cạnh tranh, phân biệt đối xử, nhưng những lập luận này đều bị tòa án bác bỏ.

Mạng lưới an sinh linh hoạt

Tại Trung Quốc, lực lượng lao động linh hoạt dự kiến đạt ngưỡng 320 triệu người trong năm 2026, chiếm hơn 44% tổng lực lượng lao động. Dù khoảng cách thu nhập giữa lao động phổ thông và nhân viên văn phòng đang thu hẹp, nhưng mạng lưới an sinh lại không sánh đôi cùng sự tăng trưởng đó. Thống kê cho thấy trong số 15,9 triệu tài xế giao đồ ăn tại Trung Quốc, chưa tới 1 triệu người được các nền tảng đóng đầy đủ các loại bảo hiểm xã hội.

Bức tranh tại Đông Nam Á cũng không kém phần khốc liệt với hơn 40 triệu lao động đang kiếm sống dựa vào nền kinh tế chia sẻ. Với những người không có lương hưu, không bảo hiểm y tế và không có quy định bảo vệ khỏi việc bị sa thải, tự động hóa chính là mối đe dọa trực tiếp đến kế sinh nhai.

Theo các chuyên gia, khu vực Đông Nam Á cần có “luật chơi” riêng. Việc ép buộc các nền tảng phải phân loại tài xế là nhân viên chính thức có thể phản tác dụng tại các thị trường đang phát triển, khiến doanh nghiệp rút lui và tước đi nguồn thu nhập của nhiều người.

Lời giải cho bài toán này nằm ở việc xây dựng các chính sách tách biệt quyền lợi an sinh khỏi trạng thái hợp đồng lao động truyền thống. Singapore là quốc gia tiên phong với Đạo luật NLĐ và nền tảng có hiệu lực từ tháng 1/2025. Theo đó, NLĐ được bảo hiểm tai nạn và đóng quỹ hưu trí bắt buộc mà không làm mất đi tính linh hoạt của mô hình kinh doanh.

Malaysia cũng có bước đi mạnh mẽ khi thông qua Đạo luật NLĐ công nghệ có hiệu lực từ tháng 3/2026. Quy định mới này mở rộng độ phủ bảo hiểm xã hội bắt buộc, cung cấp các biện pháp bảo vệ an toàn lao động và thiết lập quy trình giải quyết tranh chấp minh bạch cho khoảng 1,6 triệu NLĐ, đồng thời vẫn duy trì bản chất linh hoạt của công việc.

Linh La (theo Al Jazeera, FPIF, Think China, The Conversation, Business Times, UPI, News18)