Bài 2: Biến quá khứ thành trải nghiệm

Lịch sử được kể bằng tương tác và cảm nhận cá nhân

Tại Fortress of Louisbourg (Canada), một pháo đài thế kỷ XVIII được tái hiện thành thị trấn với đầy đủ sinh hoạt đời thường. Tại đây, du khách có thể nghe tiếng búa rèn, ngửi mùi bánh nướng, trò chuyện với những người mặc trang phục cổ và trực tiếp tham gia các hoạt động đời sống...

Những người thợ vừa đóng xe vừa kể chuyện ở bảo tàng ngoài trời Den Gamle By (Đan Mạch) - Nguồn ảnh: Den Gamle By

Bảo tàng ngoài trời Den Gamle By (Đan Mạch) được xây dựng từ đầu thế kỷ XX với mục tiêu tái hiện đời sống đô thị Đan Mạch qua nhiều giai đoạn. Hơn 70 công trình lịch sử được di dời từ nhiều nơi, phục dựng theo đúng bối cảnh từng thời kỳ, tạo thành thành phố thu nhỏ của quá khứ. Không chỉ kiến trúc, nơi đây còn tái hiện nhịp sống nhộn nhịp với hệ thống cửa hàng, tiệm bánh, nhà ở, xưởng thủ công… và những người đóng vai cư dân. Trải nghiệm gần gũi như đời sống thường nhật khiến Den Gamle By trở thành một trong những mô hình di sản sống tiêu biểu.

Ở Sovereign Hill (Úc), không gian của thời kỳ đào vàng thế kỷ XIX được phục dựng dựa trên tư liệu, đi kèm trang phục, công cụ... Du khách có thể đãi vàng, vào hầm mỏ, quan sát quy trình khai thác hoặc trò chuyện với những “thợ mỏ”, “thương nhân”. Mỗi trải nghiệm đều được sắp xếp theo một mạch dẫn, giúp người tham gia được quan sát và trải nghiệm một giai đoạn lịch sử.

Old Sturbridge Village (Mỹ) lại chọn cách tiếp cận thận trọng hơn. Du khách sẽ bước vào một ngôi làng thế kỷ XIX với nhà cửa, nông trại, xưởng thủ công… được phục dựng đầy đủ. Tuy nhiên, những người làm việc ở đây dù mặc trang phục xưa, thực hiện các công việc như chăn nuôi, nấu ăn, làm nghề thủ công nhưng khi trò chuyện với du khách sẽ giải thích rõ bối cảnh, kể lại lịch sử bằng góc nhìn của người nghiên cứu thay vì nhập vai như đang sống trong quá khứ. Cách làm này giúp trải nghiệm vẫn chân thực nhưng không biến lịch sử thành một màn trình diễn, đồng thời giảm nguy cơ đơn giản hóa quá khứ.

Ở Nhật Bản, cách làm sống di sản thường thiên về trải nghiệm tinh tế, gắn với đời sống văn hóa. Tại những khu phố như Gion hay làng cổ Shirakawa-go, du khách có thể tham gia trà đạo, mặc kimono, lưu trú trong nhà cổ hoặc trải nghiệm nghề thủ công. Chính nhịp sống chậm và các nghi thức được duy trì đã tạo nên cảm giác bước vào một lớp văn hóa còn sống.

Ngược lại, Hàn Quốc chủ động kịch bản hóa di sản để tăng tính trải nghiệm và lan tỏa. Tại Gyeongbokgung Palace, Changdeokgung Palace hay Jongmyo Shrine, các chương trình như K-Royal Culture Festival biến không gian di sản thành những hành trình có kịch bản rõ ràng. Du khách có thể tham gia nghi lễ, nghe kể chuyện cung đình, nhập vai trong các trải nghiệm được thiết kế sẵn.
Nhìn tổng thể, các mô hình trên cho thấy di sản có thể được kích hoạt theo nhiều cách nhằm đưa người tham quan ra khỏi vai trò quan sát thụ động. Lịch sử ở đây không còn nằm sau lớp kính mà được cảm nhận bằng nhiều giác quan.

Giữ đúng quá khứ để trải nghiệm có ý nghĩa

Việc tái hiện lịch sử ở di tích, bảo tàng gây không ít tranh luận. Các mô hình hiệu quả thường bắt đầu từ những yếu tố cơ bản: có người kể chuyện, có hoạt động cho du khách tham gia, có hiện vật được chạm vào và một hành trình được tổ chức hợp lý.

Tại khu phố cổ Colonial Williamsburg (Mỹ), du khách có thể gặp thợ rèn đang làm việc, tham gia phiên tòa giả lập hoặc trò chuyện với các nhân vật lịch sử. Tương tự, tại The Roman Baths (Anh), trải nghiệm được thiết kế như một câu chuyện với âm thanh, hiện vật và lộ trình tham quan liên kết chặt chẽ.

Một góc khu phố cổ Colonial Williamsburg với những hoạt động mô phỏng đời sống ngày xưa - Nguồn ảnh: Colonial Williamsburg

Điểm khác biệt nằm ở năng lực tổ chức và kiểm soát nội dung. Những mô hình duy trì được sức hút lâu dài như Gyeongbokgung Palace hay Edo-Tokyo Open Air Architectural Museum đều dựa trên nền tảng nghiên cứu tư liệu, đào tạo nhân sự và chuẩn hóa quy trình. Nguyên tắc này cũng được nhấn mạnh trong Ename Charter của ICOMOS (Hiến chương về diễn giải và trình bày di sản văn hóa) rằng việc diễn giải di sản phải dựa trên cơ sở khoa học và đảm bảo tính xác thực.

Tuy vậy, khi trải nghiệm càng được chăm chút, rủi ro cũng tăng theo. Các tranh luận tại Colonial Williamsburg cho thấy việc nhập vai sâu có thể làm mềm những vấn đề gai góc như chế độ nô lệ để phù hợp với du lịch. Tương tự, bảo tàng sông Plimoth Patuxet (Mỹ) đã điều chỉnh cách kể chuyện sau nhiều tranh luận học thuật. Từ một mô hình chủ yếu phản ánh góc nhìn của người hành hương đến từ châu Âu thế kỷ XVII, bảo tàng đã bổ sung tiếng nói của cộng đồng bản địa Wampanoag, chuyển sang cách tiếp cận đa chiều hơn.

Để đảm bảo tính hấp dẫn và sự thật lịch sử, nhiều nơi lựa chọn giải pháp cân bằng, vẫn tạo trải nghiệm gần gũi nhưng luôn đi kèm lớp diễn giải chuyên môn. Tại The Roman Baths, hệ thống thuyết minh được tích hợp xuyên suốt còn tại Anne Frank House (Hà Lan), trải nghiệm tiết chế tối đa yếu tố trình diễn nhưng vẫn tạo tác động rất lớn nhờ cách dẫn chuyện của cá nhân và không gian nguyên bản.

Với những di sản nhạy cảm, ranh giới này càng trở nên nghiêm ngặt. Tại Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum (Ba Lan), khu tưởng niệm và bảo tàng được xây dựng trên nền trại tập trung và trại hủy diệt lớn nhất của Đức Quốc xã trong Holocaust, ban quản lý đã phải siết chặt quy định khi xuất hiện các hành vi thiếu tôn trọng không gian tưởng niệm. Ở Hiroshima Peace Memorial Park (Nhật), cách tiếp cận cũng hướng đến sự tiết chế, đặt trọng tâm vào tư liệu và ký ức, tránh mọi nguy cơ giải trí hóa một thảm kịch lịch sử.

Những trường hợp trên cho thấy, với di sản, câu hỏi không chỉ là làm sao để hấp dẫn mà còn là làm sao để trung thực và có trách nhiệm. Trải nghiệm có thể đưa lịch sử đến gần hơn với công chúng nhưng nếu thiếu kiểm soát, chính nó cũng có thể làm sai lệch cách chúng ta hiểu về quá khứ.

Hoa Nguyễn