Bài 1: Thư viện và văn học - mỏ vàng của kinh tế sáng tạo

Ngộ nhận về chuyển đổi số

Hiện không ít đơn vị vẫn loay hoay trong định nghĩa về sự thay đổi. Sự nhầm lẫn lớn nhất về chuyển đổi số là nhầm lẫn giữa hiện đại hóa công cụ và thay đổi bản chất tư duy.

Học sinh giờ đây có nhiều cơ hội được tiếp cận gần hơn với mô hình thư viện số thông minh - Nguồn ảnh: Cổng thông tin điện tử Thành ủy TPHCM

Trên thực tế, không ít thư viện vẫn vận hành theo mô hình truyền thống với một lớp vỏ kỹ thuật số mỏng manh, thụ động vì chỉ tập trung vào việc bổ sung, lưu trữ sách. Nếu không được kích hoạt thông qua tương tác và chiến lược thu hút, giá trị của tri thức sẽ bị giới hạn bởi những rào cản vô hình. Vì vậy, chuyển đổi số cần được nhìn nhận như một cuộc tái cấu trúc toàn diện: đưa thư viện và văn học từ kho chứa tĩnh sang hệ sinh thái động gồm nhiều giá trị liên thông với nhau. Chỉ khi đó, tri thức mới thực sự trở thành những tài nguyên sống, dễ dàng tiếp cận, sử dụng, lan tỏa. Trên nền tảng

ấy, dữ liệu giúp kiến tạo những trải nghiệm đa giác quan, trở thành nền tảng kết nối tri thức với cộng đồng.

Tuy vậy, tiến sĩ Hà Thanh Vân - Phó giám đốc Trung tâm Xúc tiến văn hóa nghệ thuật Việt Nam - cho rằng: “Hiện nay, cả thư viện và văn học chưa phát huy tối đa giá trị sáng tạo bởi cơ chế tổ chức, tư duy quản lý và cách khai thác vẫn chưa đổi mới. Ngược lại, có những chính sách rất tốt nhưng cơ sở hạ tầng cũng như nguồn nhân lực chưa thể đáp ứng kịp”.

Văn học - tài sản lõi của công nghiệp nội dung

Không khó để thấy trong thời đại mới, dữ liệu văn học gồm cốt truyện và nhân vật không còn nằm yên trên giấy mà trở thành nguồn nguyên liệu đắt giá cho phim ảnh, sách nói, podcast, trò chơi điện tử​​…

Chuyển đổi số mở ra không gian mới để sách giấy tiếp tục khẳng định vị thế - Ảnh: Khánh Đan

Nhìn từ chuỗi hệ sinh thái kinh tế khổng lồ của “thương hiệu” Harry Potter, một tác phẩm văn học thành công và được khai thác đúng cách vừa tạo ra doanh thu từ số bản in vừa có khả năng sinh lời từ toàn bộ chuỗi giá trị ăn theo.

Song song đó, chuyển đổi số trong văn học là chìa khóa để minh bạch hóa và nâng cao giá trị bản quyền tác phẩm. Công nghệ cho phép ghi nhận chính xác mọi tương tác của độc giả từ lượt tải đến thời gian đọc, giúp việc quản trị doanh thu và tác quyền rõ ràng hơn, bảo vệ lợi ích hợp pháp của tác giả, tạo tiền đề cho một thị trường bản quyền lành mạnh, chống nạn sao chép trái phép. Từ đó, giá trị mỗi đầu sách được nhân lên gấp bội

Thực tế, lượt tải sách điện tử và nghe sách nói năm 2024 đã tăng hơn 200% so với năm 2023 (số liệu từ Cục Xuất bản, In và Phát hành năm 2025). Theo đó, sự phát triển của hạ tầng số cũng sẽ tạo ra nhiều cách kinh doanh mới như đọc sách theo gói thuê bao hoặc trải nghiệm nội dung tương tác. Những hình thức này phù hợp thói quen của người tiêu dùng hiện đại, góp phần làm thị trường xuất bản năng động hơn.

Muốn khai mở tri thức, phải xây từ hạ tầng mềm

Ngày nay, cốt lõi của chuyển đổi số nằm ở việc xây dựng hạ tầng mềm vững chắc bao gồm nguồn nhân lực, ý thức người dùng và cơ chế liên thông.

Tiến sĩ Hà Thanh Vân (bên phải) đề cao giá trị của sách điện tử trong môi trường đọc hiện đại - Ảnh do nhân vật cung cấp

Theo tiến sĩ Quách Thu Nguyệt, đầu tư cho thư viện số thực chất là đầu tư cho tri thức và tương lai của xã hội. “Một thư viện phát triển sẽ góp phần nâng cao dân trí, thúc đẩy văn hóa đọc, từ đó tác động tích cực đến giáo dục, kinh tế và đời sống văn hóa” - bà nhấn mạnh.

Ngoài ra, việc hình thành thói quen đọc có trả phí sẽ nâng cao khả năng bảo vệ tác quyền và nuôi dưỡng một nền văn hóa đọc văn minh. Vì vậy, cần có một chiến lược toàn diện để thay đổi hành vi người dùng. Sản phẩm số chính thống phải tự thân tạo ra sức hút bằng cách nâng tầm chất lượng và tối ưu trải nghiệm. Một bản sách điện tử có giao diện thân thiện, tính năng tương tác vượt trội và chính sách giá cạnh tranh hơn sách giấy sẽ đẩy lùi các bản lậu kém chất lượng.

Mặt khác, hạ tầng mềm cần được củng cố bằng các chính sách linh hoạt. Chẳng hạn, áp dụng mô hình quyền đọc nơi công cộng từ các nước phát triển, Nhà nước sẽ chi trả tác quyền dựa trên lượt mượn số. Tuy nhiên, giải pháp bền vững nhất vẫn nằm ở giáo dục. Theo tiến sĩ Hà Thanh Vân, cần đưa giáo dục về bản quyền vào trường học ngay từ sớm, xem đó như một chuẩn mực đạo đức của công dân số.

Sau cùng, đích đến của chuyển đổi số là một hệ sinh thái tri thức liên thông quốc gia. Việc thiết lập một hạ tầng dùng chung, cho phép tra cứu chéo và mượn - trả linh hoạt là hành động thiết thực nhằm nỗ lực tháo gỡ rào cản địa lý. Đây là mạch máu giúp dòng chảy tri thức không bao giờ bị đóng băng, góp phần nuôi dưỡng một xã hội học tập suốt đời.

Sự chậm trễ trong chuyển đổi số có thể khiến ngành thư viện và văn học lỡ nhịp không chỉ về kinh tế mà còn kéo theo một chuỗi giá trị cốt lõi. Khi được nhìn nhận như một mỏ vàng mềm cho công nghiệp sáng tạo, văn học sẽ tạo ra giá trị nhân văn và kinh tế bền vững, góp phần định hình một thị trường nội dung văn minh.

Khánh Đan - Hồng Nga - Phương Nhã