Chủ động học lại để thích nghi nghề nghiệp mới

Phóng viên: Thưa ông, gần đây, tập đoàn Meta cắt giảm 8.000 nhân sự để đầu tư vào AI. Từ sự kiện này, ông nhìn nhận bức tranh thị trường lao động của TPHCM trong thời gian tới có thể thay đổi ra sao?

Ông Trần Anh Tuấn: Việc các tập đoàn công nghệ lớn như Meta cắt giảm nhân sự để tái cơ cấu đầu tư vào AI cho thấy thị trường lao động toàn cầu đang bước vào giai đoạn chuyển đổi rất mạnh. TPHCM - trung tâm kinh tế, dịch vụ và công nghệ lớn - hội tụ đủ các điều kiện và lợi thế để phát triển công nghiệp, dịch vụ.

Ông Trần Anh Tuấn - chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM

Đặc biệt là phát triển công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp điện tử, công nghệ thông tin, công nghiệp dầu khí và sản phẩm hóa dầu; phát triển dịch vụ cao cấp, dịch vụ du lịch, dịch vụ viễn thông, tài chính, ngân hàng; nghiên cứu, ứng dụng và triển khai khoa học và công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao…

Quá trình tự động hóa sẽ làm bức tranh thị trường lao động thời gian tới đối mặt với sự phân hóa mạnh mẽ. Xu hướng chuyển dịch công việc là giảm nhu cầu các công việc lặp lại như: hành chính văn phòng, nhập liệu, chăm sóc khách hàng truyền thống, dịch thuật, kiểm tra dữ liệu... và một phần thiết kế đồ họa cơ bản. Doanh nghiệp sẽ ưu tiên tuyển dụng nhân sự có khả năng ứng dụng AI, phân tích dữ liệu, tự động hóa quy trình và thích ứng công nghệ mới.

Tuy nhiên, đây không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội lớn để TPHCM tái cấu trúc nguồn nhân lực theo hướng chất lượng cao hơn, năng suất cao hơn và có tính quốc tế hơn. Nhiều khối ngành như ngân hàng hay dịch vụ đã tinh gọn bộ máy, thay thế các vị trí vận hành thủ công để ưu tiên nguồn nhân lực có chuyên môn sâu về công nghệ và AI. TPHCM đang tích cực triển khai các chương trình phổ cập kỹ năng AI từ cơ sở và đưa bộ môn này vào dạy ở trường phổ thông. Các trường đại học cũng ưu tiên đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về AI.

* Dự báo những nhóm nghề nào trong vài năm tới sẽ tiếp tục chịu tác động mạnh từ AI?

- Như đã nói, các nhóm nghề chịu tác động mạnh nhất sẽ là những công việc mang tính lặp lại, quy trình cố định và dễ tự động hóa. Có thể nhận thấy như: nhân viên nhập liệu, tổng hợp hồ sơ; kế toán cơ bản, kiểm tra chứng từ; chăm sóc khách hàng theo kịch bản; biên tập nội dung đơn giản; thiết kế cơ bản; dịch thuật thông thường. Một phần công việc hành chính - văn phòng kể cả ngành báo chí, marketing hay nhân sự cũng sẽ thay đổi mạnh khi AI có thể hỗ trợ viết nội dung, sàng lọc hồ sơ, phân tích dữ liệu khách hàng.

Ngược lại, nhu cầu nhân lực sẽ tăng mạnh ở các lĩnh vực: AI, dữ liệu lớn, an ninh mạng, bán dẫn; công nghệ tài chính (Fintech); logistics và chuỗi cung ứng; kỹ thuật tự động hóa; chăm sóc sức khỏe và dịch vụ người cao tuổi; năng lượng xanh, kinh tế số; giáo dục kỹ năng số và đào tạo nghề chất lượng cao; công nghệ cao nông - lâm - thủy sản; kinh tế biển (hàng hải, khai thác, nuôi trồng, khoáng sản và du lịch biển); các ngành thuộc lĩnh vực sư phạm - giáo dục; khoa học xã hội như tâm lý học, xã hội học, luật, báo chí - truyền thông, quản trị nhân lực; an ninh - quốc phòng; văn hóa - nghệ thuật - thể dục - thể thao…

Tóm lại, thị trường lao động sắp tới sẽ rất cần đội ngũ kỹ thuật viên lành nghề trình độ trung cấp, cao đẳng có khả năng vận hành thiết bị thông minh, robot, dây chuyền tự động hóa. Đây là cơ hội lớn cho giáo dục nghề nghiệp Việt Nam.

* Trong làn sóng chuyển đổi này, người đang làm việc cần trang bị thêm kỹ năng gì, và người đã mất việc cần chuyển đổi ra sao, thưa ông?

- Sự chuyển dịch của thị trường lao động toàn cầu cho thấy AI loại bỏ các “nhiệm vụ” mang tính quy tắc chứ không hoàn toàn xóa sổ ngành nghề. Để không bị đào thải, người lao động cần chuyển từ thao tác thủ công sang giám sát AI, giải quyết vấn đề phức tạp, tư duy chiến lược và xây dựng kết nối cảm xúc với khách hàng. AI khó thay thế hoàn toàn những công việc cần tư duy chiến lược, sáng tạo, cảm xúc con người, khả năng đàm phán và ra quyết định thực tế.

Thị trường lao động rất cần kỹ thuật viên trình độ trung cấp, cao đẳng có thể vận hành robot, dây chuyền tự động hóa. Trong ảnh: Sinh viên tại ngày hội việc làm do Trường cao đẳng Công nghệ Thủ Đức tổ chức mới đây - Ảnh: Trương Mẫn

Người lao động cần xem AI như một công cụ làm việc bắt buộc, giống như trước đây phải biết tin học văn phòng hay internet. Ngoài chuyên môn nghề nghiệp, cần bổ sung 4 nhóm kỹ năng quan trọng: sử dụng AI và công nghệ số; phân tích dữ liệu và giải quyết vấn đề; giao tiếp, làm việc nhóm, thích ứng thay đổi; khả năng học tập suốt đời và tự cập nhật nghề nghiệp. Để không bị đào thải, cần liên tục nâng cao kỹ năng số, phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo, những giá trị mà AI chưa thể thay thế hoàn toàn.

Đối với người đã mất việc, điều quan trọng nhất là không chờ thị trường quay lại như cũ mà phải chủ động chuyển đổi. Có thể học nghề mới ngắn hạn, nâng cấp kỹ năng số, tham gia các lĩnh vực còn nhu cầu cao như thương mại điện tử, logistics, chăm sóc sức khỏe, kỹ thuật công nghệ, dịch vụ cá nhân chất lượng cao.

Cần ổn định tâm lý và thực hiện lộ trình tái gia nhập thị trường lao động theo các hướng: tận dụng quỹ bảo hiểm thất nghiệp; chuyển dịch sang các ngành ít bị AI thay thế; chú ý chọn những việc làm phù hợp, hình thức làm việc tự do, bán hàng trực tuyến hoặc kinh doanh số… Trong giai đoạn hiện nay, tốc độ học lại và thích nghi đôi khi quan trọng hơn cả bằng cấp ban đầu.

* Với tình hình biến động, công tác dự báo nguồn nhân lực nên như thế nào để đáp ứng nhu cầu thị trường?

- Cần có sự đổi mới mạnh mẽ hơn về tư duy, phương pháp, dữ liệu và khả năng kết nối thực tiễn nhằm đáp ứng tốt hơn yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Cụ thể, cần chuyển sang mô hình dự báo động, cập nhật liên tục theo biến động công nghệ và thị trường lao động. Dự báo không chỉ dựa vào dữ liệu lịch sử mà cần ứng dụng AI và Big Data để phân tích xu hướng tuyển dụng trên các nền tảng trực tuyến, mạng xã hội và báo cáo ngành. Cần thiết lập nhiều kịch bản khác nhau (tăng trưởng, suy thoái, chuyển đổi công nghệ) để các trường đại học và trường nghề có thể điều chỉnh quy mô tuyển sinh linh hoạt.

Đẩy mạnh hợp tác thực tập, học việc tại nhà máy, doanh nghiệp (đặc biệt là khối trường giáo dục nghề nghiệp) để sinh viên ra trường thích ứng ngay với sự thay đổi của thiết bị công nghệ.

Cần tập trung vào 4 giải pháp lớn: gắn chặt dữ liệu tuyển dụng doanh nghiệp với cơ sở đào tạo; dự báo theo từng ngành nghề mới nổi thay vì chỉ theo bằng cấp; tăng liên kết giữa trường đại học, trường nghề và doanh nghiệp; đào tạo linh hoạt, ngắn hạn, học suốt đời và đào tạo lại nhanh tập trung mạnh vào kỹ năng số, kỹ năng công nghệ và kỹ năng thích ứng nghề nghiệp để người lao động có thể làm việc trong môi trường thay đổi liên tục.

* Xin cảm ơn ông.

Trang Thư (thực hiện)