Cây sâm Ngọc Linh và tư duy làm kinh tế gắn với bảo tồn thiên nhiên

Muốn giữ được sâm, phải bảo vệ rừng

Giữa đại ngàn xanh thẳm, nơi ngọn núi Ngọc Linh hùng vĩ quanh năm mây phủ, lễ bế giảng năm học 2025-2026 tại Trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học và trung học cơ sở Trà Nam (xã Trà Linh, TP Đà Nẵng) đã để lại những cảm xúc khó tả. Theo đó, nhà trường đã ghi dấu ấn mạnh mẽ bằng một hoạt động khen thưởng chưa từng có tiền lệ - 51 học sinh đạt danh hiệu giỏi và xuất sắc, ngoài được vinh danh còn được thưởng mỗi em 5 cây sâm Ngọc Linh gống 2 năm tuổi - loại cây dược liệu quý hiếm vốn được xem là “quốc bảo” của Việt Nam, mỗi cây trị giá khoảng 200.000 đồng.

Sản phẩm sâm Ngọc Linh tại triển lãm sản phẩm đặc trưng, tiêu biểu định hướng xuất khẩu TP Đà Nẵng - Made in Danang Expo 2026

Trong bối cảnh đời sống vùng cao còn nhiều khó khăn, thưởng cây sâm Ngọc Linh giống là tư duy đột phá trong cách nuôi dưỡng ước mơ, mà thầy hiệu trưởng Võ Đăng Chín cùng tập thể nhà trường đã thực hiện. Thầy Chín chia sẻ: “Chúng tôi thấu hiểu nỗi lo của phụ huynh và học sinh về hành trình học tập lên cao. Nhiều em vì khó khăn tài chính mà dang dở giấc mơ học hành. Những cây sâm 2 năm tuổi hôm nay, nếu được các em chăm sóc tốt, sẽ sớm ra hoa, kết hạt, tự nhân giống từ vài cây ban đầu thành hàng trăm cây sau này. Đây chính là “của để dành”, là nguồn vốn tự thân quan trọng để các em vững bước vào tương lai”.

Để có món quà ý nghĩa ấy, nhà trường đã huy động kinh phí để mua cây giống theo cách, trích quỹ khen thưởng kết hợp với xã hội hóa. Đặc biệt, nhà trường đã vận động sự ủng hộ từ những hộ dân trồng sâm Ngọc Linh tại địa phương, tạo nên sợi dây gắn kết bền chặt giữa nhà trường và cộng đồng. Cách thức này không chỉ giải quyết bài toán kinh phí mà còn tạo sự cộng hưởng, biến việc khen thưởng thành một phong trào mang tính lan tỏa sâu rộng trong toàn xã hội.

Sự hào hứng không chỉ hiện rõ trên gương mặt các em học sinh, mà còn lan tỏa đến cộng đồng. Các bậc phụ huynh, những người gắn bó cả đời với nương rẫy, đã xúc động khi thấy con em mình được trao tặng “vốn liếng” để khởi nghiệp ngay từ trên ghế nhà trường. Hơn cả một phần thưởng, đây là bài học sống động về tư duy làm kinh tế gắn liền với bảo tồn thiên nhiên. Các em được dạy rằng, sâm Ngọc Linh là loài cây “khó tính”, chỉ sinh trưởng tốt dưới tán rừng nguyên sinh. Vì vậy, muốn giữ được sâm, phải giữ được rừng.

Qua món quà này, nhà trường đã khéo léo gieo vào lòng thế hệ trẻ ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ hệ sinh thái rừng vốn là lá chắn sống còn của vùng cao. “Với mô hình trường liên cấp, nếu một học sinh đạt thành tích xuất sắc liên tục từ lớp Một đến lớp Chín, số lượng sâm tích lũy sẽ trở thành một tài sản đáng kể khi các em tốt nghiệp. Thông qua việc tặng sâm, nhà trường muốn gửi gắm thông điệp, muốn giữ được sâm, phải nâng cao ý thức bảo vệ rừng, từ đó hình thành tư duy phát triển kinh tế đi đôi với bảo tồn thiên nhiên bền vững” - thầy Chín cho hay.

Trung tâm sâm Ngọc Linh và công nghiệp dược liệu

Câu chuyện tại Trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học và trung học cơ sở Trà Nam là một điểm sáng tiêu biểu trong bức tranh rộng lớn về nỗ lực phát triển cây sâm Ngọc Linh. Ông Trịnh Minh Hải - Chủ tịch UBND xã Trà Linh - cho biết: “Trà Linh là xã mới của TP Đà Nẵng, nơi có diện tích trồng lớn nhất nước và được mệnh danh là thủ phủ sâm Ngọc Linh. Cộng đồng người Xê Đăng ở đây đã lưu giữ kiến thức và kỹ thuật trồng, bảo tồn loại dược liệu quý sâm Ngọc Linh. Việc vận động và hỗ trợ hộ nghèo, hộ khó khăn trồng, mở rộng diện tích sâm Ngọc Linh là một trong những giải pháp giảm nghèo hiệu quả của xã trong những năm qua. UBND xã thường xuyên tổ chức trao tặng sâm giống cho hộ nghèo để có sinh kế phát triển, lần gần đây nhất xã đã trao gần 7.000 cây giống. Đây là một trong những hoạt động thường niên của xã nhân dịp lễ hội Sâm Ngọc Linh”.

Theo quy hoạch đến năm 2030, diện tích sâm Ngọc Linh tại TP Đà Nẵng sẽ vào khoảng 17.000ha, chủ yếu phân bố ở khu vực có độ cao trên 1.200 - 2.000m. Đến nay, diện tích đã trồng và đưa vào khai thác mới đạt khoảng 1.300ha. Trong đó, Trà Linh được xác định là vùng trọng điểm, tập trung triển khai các mô hình khoanh nuôi và di thực sâm. Việc di thực sâm Ngọc Linh đã được khảo sát và triển khai tại các xã Trà Bui, Hùng Sơn, Phước Thành, La Êê.

Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang (thứ tư từ phải qua) cùng đoàn công tác khảo sát vùng trồng sâm Ngọc Linh tại xã Trà Linh

Trước nhu cầu thị trường ngày càng lớn, việc bảo tồn và phát triển vùng trồng sâm đã được đẩy mạnh với những chiến lược bài bản. Tại khu vực vùng cao, chính quyền các địa phương như Trà Linh đã thực hiện giải pháp nhằm quy hoạch vùng trồng, hỗ trợ người dân kỹ thuật canh tác và đặc biệt là quản lý giống thuần chủng. Hiện nay, Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và dược liệu (thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đà Nẵng) đang phụ trách quản lý 50,25ha rừng tự nhiên tại xã Trà Linh. Trong đó, phần diện tích phục vụ bảo tồn nguồn gen được quy hoạch riêng, còn khu vực sản xuất cây giống được tổ chức theo hướng chuyên biệt, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển vùng trồng.

Trung tâm đang duy trì sản xuất khoảng 200.000 cây giống mỗi năm và đặt mục tiêu nâng công suất lên khoảng 500.000 cây vào năm 2030. Đây được xem là một trong những nền tảng quan trọng để từng bước chủ động nguồn giống gốc chất lượng, phục vụ mở rộng diện tích trồng sâm Ngọc Linh trên địa bàn. Ngoài nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen gốc, trung tâm còn thực hiện nghiên cứu khoa học, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật về sâm Ngọc Linh và dược liệu; cung ứng cây giống, sản xuất các mặt hàng đặc hữu.

Ngoài bảo tồn nguồn gen và mở rộng vùng trồng, Đà Nẵng đang định hướng phát triển sâm Ngọc Linh theo chuỗi giá trị đồng bộ, từ nghiên cứu khoa học, sản xuất giống đến chế biến sâu, kiểm định chất lượng và phát triển thương hiệu, tạo động lực phát triển bền vững cho khu vực miền núi phía Tây Nam thành phố.

Hiện nay, ở Trà Linh đang thu hút sự quan tâm của các doanh nghiệp lớn. Báo cáo về tình hình chuẩn bị thủ tục đề xuất đầu tư dự án trồng và phát triển sâm Ngọc Linh, Công ty cổ phần Nông nghiệp Trường Hải (THACO AGRI) cho biết, doanh nghiệp đã triển khai khảo sát thực tế. Đáng chú ý, THACO AGRI định hướng xây dựng vùng nguyên liệu chuyên canh quy mô lớn, phát triển theo chuỗi liên kết đồng bộ. Doanh nghiệp đề xuất lựa chọn các khu vực ngoài tán rừng để phát triển vùng trồng sâm tập trung, kết hợp phát triển cây dược liệu và chăn nuôi. Theo phương án khảo sát, tổng diện tích vùng dự kiến khoảng 5.800ha, trong đó có khoảng 2.200ha rừng tự nhiên, khoảng 1.500ha phù hợp để phát triển sâm Ngọc Linh; phần diện tích còn lại được định hướng phát triển dược liệu và chăn nuôi.

Trong buổi khảo sát vùng trồng sâm Ngọc Linh vào giữa tháng 5/2026, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang cơ bản thống nhất với phương án của doanh nghiệp và nhìn nhận, việc phát triển vùng sâm, dược liệu tại miền núi phía Tây Đà Nẵng là hoàn toàn khả thi nếu có cơ chế, chính sách phù hợp. Theo ông, phát triển sâm không chỉ dừng ở khâu trồng mà cần hình thành chuỗi giá trị đồng bộ, bao gồm thu mua, chế biến sâu, nghiên cứu khoa học, kiểm nghiệm nguồn gốc…

Lê Đình Dũng