Nỗi đau của những góa phụ bị tước đoạt tài sản

Nhiều phụ nữ góa bụa tại châu Phi phải đối mặt với nguy cơ bị tước quyền thừa kế hoặc đẩy khỏi ngôi nhà đã gắn bó suốt nhiều năm sau khi chồng qua đời - Ảnh: CIFORD Kenya

Một buổi sáng, chị Margaret thức dậy trong căn lều tạm bợ bên rìa một ngôi làng ở Kenya. Chỉ một tuần trước, chị còn sống trong ngôi nhà do chính tay vợ chồng chị chắt chiu xây dựng suốt hơn 20 năm. Thế nhưng khi chồng chị đột ngột qua đời vì cơn đột quỵ, những người thân bên chồng đã đến dọn sạch đồ đạc, cướp mảnh đất và đuổi mẹ con chị ra khỏi nhà.

“Họ nói phụ nữ không có quyền thừa kế” - chị kể, giọng mệt mỏi và bất lực. “Tôi đã sống ở đó 20 năm. Nhưng vì tôi là phụ nữ, giờ đây tôi trở thành kẻ vô gia cư chỉ sau một đêm”.

Câu chuyện của Margaret không phải là trường hợp cá biệt. Theo số liệu từ Liên hiệp quốc, thế giới hiện có hơn 258 triệu phụ nữ góa chồng, trong đó hàng chục triệu người đang phải sống trong cảnh nghèo đói hoặc dễ bị tổn thương sâu sắc về kinh tế. Với nhiều người, nỗi đau mất đi người bạn đời chưa phải là mất mát duy nhất; họ còn phải đối mặt với những định kiến, sự kỳ thị và các tập tục hà khắc đã tồn tại suốt nhiều thế hệ.

Ngày Quốc tế Góa phụ (23/6) vừa qua một lần nữa nhắc nhở thế giới nhớ đến một nhóm phụ nữ đông đảo nhưng thường xuyên bị “bỏ quên” bên lề xã hội.

Khi nỗi đau chồng chất nỗi đau

Trong suy nghĩ của nhiều người, góa bụa đơn giản là sự mất mát về mặt tình cảm và cấu trúc gia đình. Nhưng ở không ít nơi trên thế giới, đặc biệt tại một số quốc gia châu Phi và Nam Á, ngày người chồng qua đời cũng có thể là ngày người phụ nữ mất đi hoàn toàn địa vị vốn có trong gia đình lẫn cộng đồng.

Một trong những bất công phổ biến nhất là hiện tượng “chiếm đoạt tài sản” (property grabbing). Ngay sau khi người đàn ông trong gia đình nằm xuống, họ hàng bên nhà chồng có thể lập tức tìm đến để tước đoạt quyền sở hữu đất đai, nhà cửa và tất cả tài sản tích cóp được.

Những người phụ nữ ấy không chỉ mất đi người bạn đời mà còn mất luôn mái nhà, nguồn thu nhập và những phương tiện sinh tồn. Nhiều người buộc phải gửi con cho người thân nuôi giúp, chấp nhận những công việc nặng nhọc hoặc rơi vào vòng xoáy nghèo đói kéo dài.

“Điều đau đớn nhất không phải là mất tài sản, mà là cảm giác mình trở thành người vô hình. Như thể tôi chưa từng tồn tại trong ngôi nhà ấy, trong gia đình ấy” – cô Margaret nghẹn ngào chia sẻ.

Theo các tổ chức bảo vệ phụ nữ, tình trạng chiếm đoạt tài sản của góa phụ phổ biến ở một số cộng đồng nông thôn - Ảnh: Global Peace and Prosperity Forum

Theo các tổ chức bảo vệ quyền con người, ở một số cộng đồng, góa phụ còn phải đối mặt với những hủ tục phân biệt đối xử nghiêm trọng, bị tước quyền quyết định đối với con cái hoặc bị cô lập hoàn toàn khỏi đời sống xã hội.

Lên tiếng mạnh mẽ nhân sự kiện này, bà Oluremi Tinubu - Phu nhân Tổng thống Nigeria - kêu gọi: “Chúng ta cần những bộ luật thực sự bảo vệ quyền thừa kế của phụ nữ và những chương trình hỗ trợ kinh tế thiết thực để họ không bị đẩy ra bên lề xã hội chỉ vì mất đi người chồng của mình”.

Không chỉ là những nạn nhân

Tuy nhiên, sẽ là một sai lầm nếu xã hội chỉ nhìn nhận phụ nữ góa bụa như những người đáng thương cần đến sự trợ giúp. Ở nhiều nơi trên thế giới, họ chính là những người đang âm thầm giữ cho gia đình đứng vững sau những biến cố lớn nhất của cuộc đời.

Nhiều phụ nữ phải trở thành lao động chính, vừa đơn độc kiếm sống, vừa gánh vác trách nhiệm chăm sóc con cái và phụng dưỡng người thân lớn tuổi. Họ phải tự học cách đưa ra những quyết định hệ trọng mà trước đây thường do người chồng đảm nhận. Không ít người đã nỗ lực xây dựng lại cuộc sống mới từ con số gần như bằng không.

Tại Kenya, bà Agnes Kagure - doanh nhân và chính trị gia từng góa chồng khi còn rất trẻ - đã trở thành một trong những tiếng nói cổ vũ mạnh mẽ cho phong trào bình đẳng giới. “Khi chồng tôi mất, nhiều người nghĩ cuộc đời tôi đã kết thúc. Nhưng tôi quyết định đứng lên. Tôi muốn những người phụ nữ khác biết rằng góa bụa không phải là dấu chấm hết. Nó hoàn toàn có thể là sự khởi đầu của một hành trình mới” - bà chia sẻ.

Câu chuyện của bà Agnes không xóa đi những bất công mà nhiều góa phụ đang phải chịu đựng, nhưng nó chứng minh một sự thật quan trọng: Phía sau hình ảnh những người phụ nữ mất mát là những con người có khả năng hồi phục, thích nghi và tự kiến tạo lại cuộc đời mình.

Sau khi mất chồng, nhiều phụ nữ không chỉ đối diện với nỗi đau tinh thần mà còn phải một mình gánh vác trách nhiệm nuôi dạy con cái trong điều kiện kinh tế khó khăn - Ảnh: Global Giving

Margaret không biết bao giờ mình mới có lại được một mái nhà đúng nghĩa. Nhưng chị biết rằng điều mình khao khát nhất lúc này không chỉ là những bức tường gạch và mái ngói, mà là quyền được sống với đầy đủ phẩm giá mà bất kỳ ai cũng xứng đáng được hưởng.

Mất đi người mình yêu thương đã là một nỗi đau quá đủ đối với một người phụ nữ. Vì vậy, không một ai đáng phải mất thêm cả cuộc đời mình chỉ vì điều đó.

Nguyễn Thuận (theo UN Women, Guardian, Rona Foundation)