Vì sao nước Anh liên tục thay thủ tướng?

Thủ tướng Anh Keir Starmer bên ngoài nhà số 10 Downing Street - Ảnh: Reuters Connect

Nếu những đồn đoán gần đây về tương lai chính trị của Thủ tướng Keir Starmer trở thành hiện thực, nước Anh có thể sớm chứng kiến người đứng đầu chính phủ thứ 7 chỉ trong vòng hơn một thập niên. Đây là con số khiến không ít người ngạc nhiên, bởi quốc gia này từng được xem là hình mẫu của sự ổn định trong thế giới dân chủ phương Tây.

Trong phần lớn thế kỷ XX, các thủ tướng Anh thường tại vị nhiều năm, thậm chí cả một thập niên. Bà Margaret Thatcher lãnh đạo đất nước suốt 11 năm, ông Tony Blair giữ cương vị thủ tướng trong 10 năm liên tiếp.

Nhưng kể từ cuộc trưng cầu dân ý về Brexit năm 2016, mọi thứ dường như thay đổi chóng mặt.

Nước Anh đã lần lượt trải qua các đời thủ tướng David Cameron, Theresa May, Boris Johnson, Liz Truss, Rishi Sunak và Keir Starmer. Trong đó, bà Liz Truss chỉ tại vị vỏn vẹn 45 ngày - nhiệm kỳ ngắn nhất trong lịch sử chính trị hiện đại của xứ sở sương mù.

Điều gì khiến một nền chính trị nổi tiếng bảo thủ và ổn định lại bước vào vòng xoáy thay đổi lãnh đạo nhanh đến như vậy?

Nhiều nhà quan sát cho rằng câu trả lời bắt đầu từ Brexit - cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 đưa nước Anh rời khỏi Liên minh châu Âu (EU). Khi đó, Brexit được những người ủng hộ kỳ vọng sẽ mở ra một chương mới đầy tự chủ cho đất nước. Nhưng thay vì khép lại các tranh luận, nó lại tạo ra những vết nứt chia rẽ kéo dài trong xã hội Anh.

Từ thương mại, lao động, nhập cư cho đến vị thế quốc tế, hầu như mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội đều phải chịu tác động từ quyết định lịch sử này. Các thủ tướng kế nhiệm liên tục phải đối mặt với những bài toán hệ thống phức tạp khó giải.

Mỗi nhà lãnh đạo đều cố gắng vạch ra một hướng đi riêng, nhưng khi kết quả không đến đủ nhanh hoặc không đáp ứng được kỳ vọng của các nhóm cử tri khác nhau, áp lực thay đổi thượng tầng lại lập tức xuất hiện. Vì thế, Brexit, không chỉ là một sự kiện chính trị đơn thuần. Nó đã trở thành phép thử kéo dài và khắc nghiệt đối với mọi chính phủ Anh trong suốt một thập niên qua.

Chiếc ghế nóng trong kỷ nguyên số

Trong kỷ nguyên mạng xã hội, các nhà lãnh đạo không chỉ chịu sự giám sát của báo chí truyền thống mà còn đối mặt với hàng triệu tiếng nói trên không gian số - Ảnh: Evercom

Nếu trước đây, một sai lầm chính trị có thể mất nhiều ngày hoặc nhiều tuần mới trở thành đề tài tranh luận quốc gia, thì ngày nay mọi chuyện diễn ra chỉ trong vài giờ. Một phát biểu gây tranh cãi, một quyết định không được lòng dân hay một cuộc khủng hoảng truyền thông đều có thể lan rộng với tốc độ chóng mặt trên các nền tảng trực tuyến.

Các nhà lãnh đạo hiện đại không chỉ chịu sự giám sát của báo chí truyền thống, mà còn phải đối mặt trực diện với hàng triệu tiếng nói trên không gian mạng. Mọi quyết định và hành vi của họ đều được phân tích, mổ xẻ và đánh giá gần như theo thời gian thực.

Điều đó khiến áp lực chính trị gia tăng đáng kể. Không chỉ ở Anh, nhiều nền dân chủ phương Tây khác cũng đang chứng kiến tuổi thọ chính trị của các nhà lãnh đạo ngày càng ngắn hơn so với các thế hệ tiền nhiệm. Tuy nhiên, nguyên nhân sâu xa hơn có lẽ nằm ở sự thay đổi trong chính tâm lý và kỳ vọng của xã hội hiện đại.

Người dân mong muốn giá cả ổn định, dịch vụ y tế công được cải thiện, nhà ở dễ tiếp cận hơn và mức sống tốt hơn. Những mong muốn ấy hoàn toàn chính đáng. Nhưng những vấn đề mà một chính phủ phải giải quyết ngày nay lại mang tính toàn cầu và phức tạp hơn rất nhiều. Từ biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng, già hóa dân số, bất bình đẳng giới, khủng hoảng chi phí sinh hoạt đến cạnh tranh địa chính trị - hầu hết đều là những thách thức mang tính dài hạn, đòi hỏi nhiều năm mới có thể tạo ra chuyển biến rõ rệt.

Trong khi đó, cử tri trong thời đại số lại có xu hướng mong muốn sự thay đổi mang tính tức thì. Khoảng cách giữa tốc độ kỳ vọng của xã hội và tốc độ vận hành thực tế của một chính sách vĩ mô vì thế ngày càng bị kéo giãn. Hệ quả là, nhiều nhà lãnh đạo vô tình trở thành đối tượng gánh chịu sự thất vọng của công chúng trước khi họ có đủ thời gian để chứng minh hiệu quả từ các chương trình cải cách của mình.

Câu chuyện không chỉ của nước Anh

Khi công chúng có nhiều thông tin hơn, họ cũng đặt ra nhiều kỳ vọng hơn đối với các nhà lãnh đạo, không chỉ ở Anh mà trên khắp thế giới - Ảnh: Shutterstock

Nhìn rộng hơn, câu chuyện ở nhà số 10 Downing Street không đơn thuần là chuyện thay đổi nhân sự nội bộ. Nó phản ánh một thách thức mang tính thời đại mà nhiều quốc gia đang phải đối mặt: làm thế nào để duy trì và nuôi dưỡng niềm tin của công chúng trong một thế giới biến động liên tục.

Người dân ngày nay có nhiều thông tin hơn bao giờ hết. Họ theo dõi chính trị sát sao hơn, đặt ra nhiều tiêu chuẩn hơn nhưng cũng ít kiên nhẫn hơn trước những lời hứa chưa thành hiện thực.

Có lẽ vì thế mà chiếc ghế thủ tướng Anh ngày càng trở nên bấp bênh. Bởi trong thời đại của mạng xã hội và những kỳ vọng tức thì, điều khó khăn nhất với một nhà lãnh đạo không còn là giành chiến thắng trong kỳ bầu cử, mà là giữ được niềm tin của cử tri đủ lâu để kịp biến những cam kết trên giấy thành các thay đổi cụ thể trong thực tế.

Nguyễn Thuận