Những thú vui tao nhã ngày tết

Tác giả (trái) trong một ván cờ ngày xuân. Ảnh: NVCC

Tết đến, khi nhịp sống chậm lại và đất trời chuyển mình sang một vòng tuần hoàn mới, con người cũng có xu hướng tìm về những giá trị giản dị mà bền lâu.

Trong làn khói bếp lẫn hương trầm đầu năm, bên hiên nhà hay sân đình, những thú vui dân dã nhưng thấm đẫm chiều sâu văn hóa lại xuất hiện. Tiếng quân cờ gõ nhẹ xuống mặt bàn gỗ, tiếng xướng bài rền vang, tiếng cười rộn rã quanh chiếu bài… tất cả hòa quyện thành một bản nhạc xuân mộc mạc mà ấm áp.

Ngày trước, đánh cờ không đơn thuần là trò giải trí. Một ván cờ tướng được ví như cuộc đấu trí thu nhỏ của đời người. Người chơi phải tính toán từng nước đi, biết tiến lui đúng lúc, giữ vững thế trận như giữ vững nhân tâm.

Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, sáng mồng Một hoặc mồng Hai tết, sân đình hay quán nước đầu làng lại tụ họp những “kỳ thủ” tóc bạc. Người xem đứng kín xung quanh, lặng im theo dõi từng nước đi. Khi một nước cờ hay xuất hiện, tiếng xuýt xoa vang lên, xen lẫn sự tán thưởng và kính nể. Cái thú ấy không ồn ào nhưng chứa đựng sự sâu sắc: rèn trí tuệ, luyện sự kiên nhẫn và dạy con người cách điềm tĩnh trước thắng thua.

Cờ tướng ngày tết còn mang ý nghĩa gắn kết cộng đồng. Người quen lẫn người lạ có thể ngồi đối diện nhau, chỉ cần một bàn cờ là đủ mở đầu câu chuyện. Chén trà nóng chuyền tay, câu chuyện năm cũ năm mới được kể lại, và từ đó khoảng cách giữa con người dường như thu ngắn lại. Trong không khí xuân, mọi toan tính đời thường như được đặt sang một bên, chỉ còn lại niềm vui thanh nhã của sự giao lưu trí tuệ.

Bên cạnh bàn cờ tướng, các cụ ông ngày xưa còn say mê tổ tôm – một thú chơi đậm chất cổ truyền. Bộ bài với những quân in chữ Hán phức tạp, tên gọi lạ tai và luật chơi tinh tế khiến người ngoài nhìn vào có phần “khó nhập môn”.

Thế nhưng, khi ván bài bắt đầu, tiếng xướng “nhất văn, nhì vạn…” vang lên trầm bổng như một điệu nhạc cổ. Người chơi tổ tôm cần trí nhớ tốt, sự quan sát tinh tường và kinh nghiệm tích lũy qua năm tháng. Trong gian nhà gỗ, chén trà sen thơm dịu, tiếng bài chạm chiếu và tiếng xướng ngân dài tạo nên một không khí tết xưa rất đặc trưng, trang nghiêm mà gần gũi.

Nếu tổ tôm mang nét trầm mặc của các bậc cao niên, thì ở một góc nhà khác, các bà, các chị lại quây quần bên chiếu tam cúc. Những quân bài nhỏ xinh với sắc đỏ và vàng tươi như mang theo cả sắc xuân.

Cách chơi tam cúc đơn giản hơn, tạo nên bầu không khí rộn ràng và vui vẻ. Tiếng gọi bài, tiếng cười khúc khích, những câu trêu đùa duyên dáng khiến không gian trở nên ấm áp lạ thường. Tam cúc không nặng tính thắng thua; nó là dịp để phụ nữ trong nhà trò chuyện, sẻ chia chuyện gia đình, chuyện mùa màng và những hy vọng cho năm mới an lành.

Những thú vui ấy không chỉ giúp giải trí trong những ngày nghỉ tết dài, mà còn phản ánh nếp sống cộng đồng của người Việt. Đó là thời khắc mọi người quây quần, không vội vã, không áp lực công việc. Những trò chơi dân gian trở thành chất keo kết nối các thế hệ: người già truyền lại kinh nghiệm, người trẻ học hỏi và trẻ nhỏ đứng xem với ánh mắt tò mò thích thú.

Ngày nay, bên cạnh những trò chơi truyền thống, nhiều nơi lại rộ lên phong trào chơi phỏm (tá lả). Khác với tam cúc mang tính vui vẻ, phỏm thường gắn với việc sát phạt bằng tiền nên dễ tạo sức hút mạnh.

Trong những ngày nghỉ dài, không ít người mải mê “ngồi phỏm” từ sáng đến khuya, thậm chí quên cả giờ giấc sinh hoạt. Có người vì ham gỡ gạc mà lơ là công việc sau tết, ảnh hưởng đến kinh tế gia đình và nếp sống thường nhật. Thú vui vốn để giải trí nếu vượt quá chừng mực sẽ biến thành sự lệ thuộc, làm mất đi ý nghĩa sum vầy và thư thái của những ngày đầu xuân.

Trong khi đó, những trò như cờ tướng, tổ tôm hay tam cúc mang tính giao lưu và thưởng thức nhiều hơn, nhấn mạnh sự điềm tĩnh, trí tuệ và tình thân. Sự khác biệt nằm ở mục đích: chơi để vui và kết nối, hay chơi để hơn thua và sát phạt. Khi ranh giới này bị xóa nhòa, thú vui ngày tết dễ mất đi vẻ đẹp vốn có.

Dẫu xã hội thay đổi và công nghệ phát triển, những hình ảnh thân quen vẫn chưa biến mất. Trong công viên, quán cà phê vỉa hè hay góc chợ quê, người ta vẫn bắt gặp những bàn cờ ngày xuân. Sau bữa cơm tất niên hoặc sáng mồng Hai, chiếu bài lại được trải ra, người già chậm rãi xếp quân, trẻ nhỏ tụ tập xem và học những nước đi đầu tiên. Đó không chỉ là trò chơi, mà còn là cách giữ gìn ký ức văn hóa và duy trì sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại.

Thú đánh cờ hay chơi bài ngày tết vì thế mang ý nghĩa sâu xa về đời sống tinh thần. Một nước cờ chậm rãi dạy con người suy nghĩ trước khi hành động. Một ván bài vui vẻ nhắc ta rằng niềm vui không nằm ở thắng thua mà ở sự sẻ chia.

Trong những ngày đầu năm, khi ai cũng mong cầu bình an và khởi đầu thuận lợi, những trò chơi thanh nhã giúp tâm trí lắng lại, tạo nên sự cân bằng cần thiết trước khi bước vào vòng quay mới của cuộc sống.

Tết hiện đại có thể khác xưa: nhà cao tầng thay mái ngói, đường bê tông thay lối đất, và tiếng pháo giao thừa chỉ còn trong ký ức. Nhưng nếu một góc nhà vẫn có bàn cờ nhỏ, một tấm chiếu bài và vài người thân ngồi bên nhau, thì hương vị tết vẫn còn nguyên vẹn. Bởi lẽ, tết không chỉ nằm ở mâm cỗ đầy hay áo quần mới, mà ở những khoảnh khắc con người sống chậm lại, nhìn nhau bằng ánh mắt thân tình và chia sẻ niềm vui giản dị.

Có lẽ, cái thú hữu ích của người xưa không nằm ở sự thắng thua trên bàn cờ hay chiếu bài, mà ở sự an nhiên khi lòng người được thảnh thơi. Tiếng quân cờ khẽ chạm, tiếng xướng tổ tôm ngân dài, tiếng cười bên chiếu tam cúc… hòa vào không khí mùa xuân tạo nên vẻ đẹp văn hóa bền bỉ theo năm tháng. Và giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, giữ được thú vui thanh nhã, chơi có chừng mực và hướng tới sự gắn kết vẫn là cách để mỗi mùa xuân trở nên trọn vẹn hơn.

​​​TS Tô Văn Trường