Vận tải biển toàn cầu trở thành ‘vùng chiến sự’ mới

Một con tàu tại Oman chờ đi qua eo biển Hormuz sau thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần giữa Mỹ và Iran - Ảnh: Shadi JH Alassar/Anadolu

Những "điểm nóng" trên hải trình huyết mạch

Từ eo biển Hormuz đến kênh đào Panama, từ Biển Đen đến Biển Đông, trật tự dựa trên luật lệ quốc tế từng giúp vận tải biển phát triển mạnh mẽ đang dần bị thay thế bởi một thực tại nguy hiểm và tốn kém hơn.

Các chuyên gia phân tích nhận định rằng đại dương chưa bao giờ trở nên hỗn loạn như hiện nay kể từ khi các quốc gia thiết lập quy tắc hàng hải quốc tế từ nhiều thập kỷ trước.

Tại eo biển Hormuz, cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đã biến nơi đây thành một "vùng chiến sự" thực thụ. Sau khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa và bắt giữ các tàu chở dầu của Iran, phía Iran cũng đáp trả bằng cách bắt giữ và bắn đạn pháo vào một số tàu đi ngang qua eo biển này mà không có sự cho phép.

Những hành động ăn miếng trả miếng này đã làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, đẩy giá xăng dầu lên mức cao nhất trong nhiều năm.

Ngay cả khi Hormuz không đóng cửa hoàn toàn, việc áp đặt quyền "cấp phép" và gây áp lực lên các tàu hàng cũng đủ để tạo ra sự bất ổn và chi phí khổng lồ cho các nhà nhập khẩu.

Tại khu vực kênh đào Panama, một cuộc chiến tranh giành ảnh hưởng giữa Mỹ và Trung Quốc cũng đang âm thầm diễn ra. Mỹ và các đồng minh cáo buộc Trung Quốc gây áp lực kinh tế và bắt giữ các tàu mang cờ Panama, coi đây là nỗ lực chính trị hóa thương mại hàng hải.

Đáp lại, Bắc Kinh chỉ trích Washington và nhắc về lịch sử kiểm soát kênh đào Panama của Mỹ. Sự căng thẳng này càng leo thang sau khi Tòa án Tối cao Panama hủy bỏ quyền khai thác cảng của một công ty liên quan đến Hồng Kông (Trung Quốc) dưới áp lực từ phía Mỹ.

Hệ lụy từ sự sụp đổ của trật tự dựa trên luật lệ

Vận tải biển hiện đảm nhận hơn 80% khối lượng hàng hóa lưu thông trên toàn thế giới. Nhờ các hiệp ước quốc tế, giá trị thương mại toàn cầu đã tăng vọt từ 60 tỉ USD vào những năm 1950 lên hơn 25.000 tỉ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, sự can thiệp của các cường quốc và cả những tác nhân phi quốc gia đang đe dọa xé bỏ những quy tắc này.

Tại Biển Đen, việc Ukraine không thể xuất khẩu lúa mì vào những ngày đầu chiến sự đã gây ra cú sốc lương thực toàn cầu, cho thấy kiểm soát hải quân có thể được sử dụng như công cụ gây áp lực kinh tế vượt xa phạm vi xung đột.

Trong khi đó, tại Biển Đỏ, các cuộc tấn công của lực lượng Houthi đã buộc nhiều hãng vận tải phải thay đổi lộ trình vòng qua mũi Hảo Vọng, làm thay đổi hoàn toàn bài toán rủi ro và chi phí.

Tác động của địa chính trị đang chuyển hóa thành những quyết định vận hành thực tế. Các con tàu buộc phải chuyển hướng khỏi hải trình thông thường, gây tốn nhiên liệu và kéo dài thời gian lênh đênh trên biển, từ đó trực tiếp đẩy chi phí vận hành lên cao.

Bên cạnh đó, phí bảo hiểm và giá rủi ro chiến tranh cũng tăng vọt, làm thắt chặt quy trình tuân thủ và gây ra những gián đoạn dây chuyền cho lịch trình giao hàng.

Chỉ cần những cuộc kiểm tra ngắn hoặc việc bắt giữ tàu trong thời gian ngắn cũng đủ khiến các nhà khai thác phải tính toán lại lộ trình, cảng ghé và cả việc lựa chọn quốc tịch cờ tàu nhằm giảm thiểu rủi ro bị trì hoãn vì động cơ chính trị.

Thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển từ việc điều hướng dựa trên các chuẩn mực chung sang một hệ thống mà ở đó quyền tiếp cận, chi phí và an ninh được định hình bởi quyền lực và sự mặc cả chính trị.

Các chuyên gia từ công ty S&P Global (Mỹ) cho rằng, nếu các quốc gia tiếp tục thử thách các ranh giới thông qua việc cưỡng ép thực thi hoặc thu lệ phí tùy tiện tại các eo biển quốc tế, một tiền lệ nguy hiểm sẽ được thiết lập, đẩy vận tải biển toàn cầu vào một tương lai vô định.

Linh La (theo Al Jazeera)