Công nghiệp văn hóa không thể vận hành bằng cảm tính

Vấn đề vì thế không còn là một sự việc đơn lẻ mà đặt ra yêu cầu về nền tảng pháp lý cho hoạt động tổ chức biểu diễn và sản xuất sản phẩm văn hóa - giải trí. Một thị trường công nghiệp văn hóa không thể phát triển bền vững nếu tiếp tục vận hành bằng cảm tính, thiếu khung pháp lý rõ ràng và cơ chế xác định trách nhiệm liên đới của các bên liên quan.

Anh trai vượt ngàn chông gai - một trong những chương trình thành công nhờ có quy trình vận hành chuyên nghiệp - Ảnh do nhà sản xuất cung cấp

Những chuyện “muôn năm cũ”

Diễn viên H.D., L.M., T.K… từng phải đăng đàn trên trang cá nhân để tố nhà sản xuất chây ì, không liên lạc được; thậm chí năn nỉ xin được thanh toán một phần cát xê bị nợ kéo dài. Quản lý ca sĩ P.M., A.P. cũng lên tiếng về tình trạng bầu show nợ tiền, quỵt cát xê. Những câu chuyện ấy vẫn lặp đi lặp lại với cả nghệ sĩ tên tuổi lẫn người mới vào nghề.

Bầu show, nhà sản xuất nợ tiền, kỳ kèo thù lao, hủy show, mâu thuẫn kéo dài giữa nghệ sĩ và ê kíp sản xuất… - điểm chung của các vụ việc ấy là thiếu ràng buộc pháp lý. Nhiều giao kèo biểu diễn chỉ được xác lập bằng một cuộc điện thoại hay vài tin nhắn, dựa trên niềm tin và tình cảm.

Khi sự cố xảy ra, nghệ sĩ đưa câu chuyện lên mạng xã hội, công khai tin nhắn, lịch làm việc, thậm chí sao kê để chứng minh quyền lợi bị xâm phạm. Những bài đăng nhanh chóng tạo tranh luận nhưng phần lớn kết thúc lửng lơ. Tiền có thể được trả hoặc không, còn trách nhiệm pháp lý hiếm khi được làm rõ. Nhiều nghệ sĩ thừa nhận “tố” lên mạng là sự lựa chọn bất đắc dĩ.

Với các dự án điện ảnh do tư nhân sản xuất, dù áp lực tiến độ và điều kiện ghi hình khắc nghiệt, mâu thuẫn hiếm khi xảy ra nhờ hợp đồng được xây dựng chặt chẽ, có tính ràng buộc cao đối với các bên - Ảnh do nhà sản xuất cung cấp

Ở lĩnh vực sân khấu, rủi ro đi theo chiều ngược lại. Việc thay vai vào phút chót do diễn viên báo bận, thậm chí phải hủy suất diễn vì không tìm được phương án thay thế bảo đảm chất lượng đã xảy ra không ít lần. Khán giả thường thông cảm vì hiểu đặc thù nghề nghiệp, nhưng chính sự thông cảm ấy cho thấy rủi ro đang được chia sẻ bằng cảm xúc, thay vì được kiểm soát bằng cơ chế rõ ràng.

Ngoài việc đưa lên mạng xã hội hoặc nhờ báo chí lên tiếng, gần như chưa có trường hợp nào theo đuổi kiện tụng vì ngại mất thời gian, ngại va chạm. Vì vậy, những câu chuyện “muôn năm cũ” vẫn tiếp diễn, khiến thị trường giải trí trở thành môi trường làm nghề đầy rủi ro, đặc biệt với những người yếu thế.

Hợp đồng chặt nhưng chưa công bằng

Những năm gần đây, thị trường biểu diễn có sự chuyển động rõ ràng theo hướng chuyên nghiệp hơn. Ở các chương trình lớn, hợp đồng giữa nhà sản xuất và nghệ sĩ ngày càng được xây dựng với nhiều điều khoản, ý thức pháp lý cao hơn. Tuy nhiên, sự chuyên nghiệp vẫn chưa đồng đều.

Theo nhiều nghệ sĩ, các điều khoản trong hợp đồng hiện nay thường được soạn theo hướng bảo vệ nhà sản xuất là chính. Trong khi đó, ở nhiều trường hợp khác, việc hợp tác thậm chí chỉ được xác lập bằng vài dòng tin nhắn qua Zalo hay mạng xã hội với nội dung tham gia chương trình nào, đảm nhận vai gì, cát xê bao nhiêu… Những thỏa thuận giản lược ấy vẫn được xem như cam kết làm việc nhưng gần như bỏ trống các điều khoản quan trọng về trách nhiệm pháp lý, xử lý rủi ro, bồi thường thiệt hại hay nghĩa vụ phát sinh. Khi sự cố xảy ra, việc xác định đúng sai từ 2 bên trở nên mơ hồ, người ở vị thế yếu hơn thường chịu thiệt.

Được tổ chức với quy mô hoành tráng, thành công của các chương trình như Anh trai say hi, Anh trai vượt ngàn chông gai, Em xinh say hi… được xem là khuôn mẫu cho quy trình vận hành chuyên nghiệp - Ảnh do nhà sản xuất cung cấp

Từ kinh nghiệm bản thân, các nghệ sĩ được hỏi đều cho rằng yếu tố quan trọng nhất khi ký hợp đồng nằm ở khả năng đọc hiểu và thương thảo của chính người làm nghề.

Thực tế cho thấy đa phần hợp đồng có thể được điều chỉnh nếu nghệ sĩ mạnh dạn đặt vấn đề, đặc biệt với những yêu cầu phát sinh như làm thêm giờ, thực hiện các phân cảnh khó, điều kiện lao động khắt khe hay rủi ro nghề nghiệp. Khi kỹ năng tiếp cận hợp đồng chưa được xem là năng lực nghề nghiệp thiết yếu, việc ký kết qua loa đồng nghĩa chấp nhận rủi ro.

Riêng ở lĩnh vực sân khấu, khoảng trống pháp lý còn rõ rệt hơn. Phần lớn diễn viên sân khấu làm việc dựa trên uy tín và tình cảm, gần như không có hợp đồng biểu diễn cụ thể. Ngoại trừ một số vị trí như đạo diễn, tác giả hay các chương trình sự kiện riêng lẻ, đa số diễn viên không có ràng buộc rõ ràng mang tính pháp lý. Hệ quả là các sân khấu luôn trong trạng thái bị động khi diễn viên kẹt lịch, vắng mặt đột xuất, buộc phải thay vai giờ chót để giữ lịch diễn đã công bố.

Ở góc độ khác, đạo diễn, Nghệ sĩ ưu tú Hoa Hạ nhấn mạnh vai trò của sự minh bạch ngay từ khi khởi động dự án. Theo bà, người tổ chức cần nói rõ mục đích chương trình để nghệ sĩ có sự lựa chọn phù hợp. Cùng với đó là sự minh bạch về khả năng chi trả.

Soạn giả Hoàng Song Việt - “ông bầu” của sân khấu Đại Việt - chia sẻ: “Uy tín và quan hệ có thể giúp người tổ chức mời được nghệ sĩ nhưng để tránh những rủi ro nghiêm trọng, hợp đồng cần có các điều khoản đủ mạnh nhằm ràng buộc trách nhiệm. Với những vi phạm không thể chấp nhận, cần có chế tài rõ ràng…”.

Những quy định về pháp lý không đối lập với sự thấu hiểu hay tinh thần sẻ chia trong nghệ thuật. Một khung pháp lý rõ ràng sẽ giúp các bên làm việc trên nền tảng minh bạch, hạn chế những tổn thương không đáng có cho cả nghệ sĩ, nhà sản xuất lẫn công chúng. Công nghiệp văn hóa chỉ có thể phát triển bền vững khi mỗi khâu trong chuỗi sáng tạo đều được đặt trên nền tảng rõ ràng: hợp đồng minh bạch, trách nhiệm được xác lập ngay từ đầu, cơ chế pháp lý đủ mạnh để xử lý đúng người, đúng việc khi phát sinh sự cố.

Ban Văn hóa - Văn nghệ