Sống khỏe ngay ở hành động giản đơn mỗi ngày

Các em học sinh Trường tiểu học Lạc Long Quân đem rác thải nguy hại đến phân loại tại Ngôi nhà xanh (947/12 Lạc Long Quân, phường Bảy Hiền, TPHCM) - Ảnh: Ngọc Trăm

Để khép lại diễn đàn, chúng tôi trao đổi về giải pháp để sống xanh bền vững với phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Lữ Phương - Phó trưởng khoa Môi trường, Trường đại học Tài nguyên và Môi trường TPHCM; bà Trương Thị Hương - Phó chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường, Chủ tịch Hội LHPN phường Bảy Hiền (TPHCM); bà Lê Thị Thu Hằng - Hiệu trưởng Trường tiểu học Trần Khánh Dư (phường Tân Định, TPHCM).

* Phóng viên: Qua các sáng kiến cho thấy, sống xanh ở ngay trong căn bếp, ly cà phê sáng với việc giảm sản phẩm nhựa dùng 1 lần; trong cách chúng ta bỏ đi 1 món đồ, như tái chế, tái sử dụng... Nhưng có vẻ như vậy vẫn chưa đủ để tác động đến việc giảm rác thải, nhất là rác thải nhựa?

- Bà Trương Thị Hương: Những hành động như giảm sử dụng túi ni lông, dùng ly cá nhân hay tái chế đồ cũ đã xuất hiện trong đời sống hằng ngày, tuy nhiên vẫn còn mang tính đơn lẻ. Để việc sống xanh thực sự đi vào chiều sâu, cần có sự dẫn dắt, tổ chức và lan tỏa bài bản từ các tổ chức đoàn thể, trong đó có vai trò nòng cốt của hội phụ nữ.

Bà Trương Thị Hương

- Ông Nguyễn Lữ Phương: Người dân đã được tập huấn về phân loại rác tại nguồn. Tuy nhiên, việc thu gom rác chưa đồng hành kịp vì hiện nay thu gom rác chủ yếu do dân lập thực hiện và thu chung 1 loại. Do vậy, việc phân loại rác chưa có nhiều ý nghĩa như mong đợi. Để giảm rác thải, nhất là rác thải nhựa, chúng ta đã có Luật Bảo vệ môi trường 2020, điều 54 quy định rõ về tái chế.

Tuy nhiên, cơ chế về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất chưa thực sự rõ ràng để giảm tải vấn đề này. Trách nhiệm của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR) là cơ chế buộc nhà sản xuất, nhà nhập khẩu phải chịu trách nhiệm đối với vỏ sản phẩm sau khi người tiêu dùng thải bỏ bằng cách thu gom - tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động này. Hiện, chúng ta chưa thực hiện được điều này.

Ông Nguyễn Lữ Phương

* Không ít người vẫn ngại phân loại rác, thích sự tiện lợi của đồ nhựa dùng 1 lần... Làm sao để ngày càng nhiều người nhận thức đúng về lợi ích của 3R và biến nhận thức thành hành động?

- Ông Nguyễn Lữ Phương: Chúng ta phải có chính sách xử phạt vi phạm và tích điểm khen thưởng đồng bộ để khuyến khích người dân thực hiện. Nghị định 45/2022/NĐ-CP có chế tài xử phạt (từ 500.000 đồng đến 1 triệu đồng) đối với hành vi không phân loại rác tại nguồn từ 1/1/2025, nhưng việc thực thi gặp khó khăn do hạ tầng thu gom, xử lý chưa đồng bộ. Cần đẩy mạnh tuyên truyền và giáo dục về ý thức bảo vệ môi trường, giảm tải rác thải nhựa rộng rãi trong người dân.

- Bà Trương Thị Hương: Chúng tôi tập trung vào 2 yếu tố là tính tiện lợi và sự gương mẫu. Thay vì kêu gọi chung chung, hội phụ nữ vận động những giải pháp gần gũi như sử dụng túi giấy, mang giỏ đi chợ và xây dựng mô hình hộ gia đình xanh. Khi những việc làm tích cực được thực hiện ngay trong khu dân cư, chị em sẽ tự tin làm theo và dần hình thành thói quen.

* Chúng ta cần bắt đầu từ trường học, giáo dục học sinh bảo vệ môi trường hay tại cộng đồng bằng việc phân loại rác, hay những ngày hội tái chế…?

- Bà Trương Thị Hương: Cần có sự tác động đồng thời từ cả 2 phía. Tại trường học, việc giáo dục học sinh chính là đặt nền móng cho một tương lai xanh lâu dài. Các em không chỉ tiếp thu nhanh mà còn trở thành những “tuyên truyền viên nhí”, góp phần nhắc nhở cha mẹ hình thành thói quen phân loại rác, tiết kiệm tài nguyên ngay trong mỗi gia đình. Còn cộng đồng là không gian để các hành động xanh được triển khai và duy trì.

Thông qua Ngày hội đổi rác lấy quà, Ngày Chủ nhật xanh... hội phụ nữ giúp người dân dễ tiếp cận, dễ thực hành và từng bước biến ý thức bảo vệ môi trường thành thói quen hằng ngày.

- Ông Nguyễn Lữ Phương: Khi con tôi học ở Nhật Bản, chỉ mới hơn 1 tuổi, tã bỉm sau khi sử dụng xong các bé đã được hướng dẫn bỏ vào thùng rác riêng. Còn rác từ hộp nhựa, đồ dùng phải bỏ đúng vị trí. Điều này giáo dục cho trẻ nhận thức việc phân loại rác ngay từ nhỏ để hình thành thói quen tự nhiên. Do vậy, để hình thành thói quen phân loại rác, chúng ta cần đưa vào trong chương trình nhà trường, và có thể giáo dục ngay ở bậc mầm non.

- Bà Lê Thị Thu Hằng: Việc giáo dục bảo vệ môi trường cần bắt đầu từ các hoạt động cho học sinh. Trước hết là tuyên truyền trong các tiết hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt dưới cờ hoặc các tiết đạo đức, tự nhiên và xã hội. Thực hiện chuyên đề “Trường học không rác thải nhựa” mời báo cáo viên về truyền đạt.

Bên cạnh đó, giáo viên, học sinh cũng tăng cường mảng xanh, trồng cây trong lớp, chăm sóc vườn trường. Hằng năm, nhà trường tổ chức Ngày hội bảo vệ môi trường, cho các em làm lọ hoa, hộp bút từ chai nhựa, bình nước cũ…

Bà Lê Thị Thu Hằng

* Để sống xanh bền vững, cần có giải pháp căn cơ nào?

- Bà Trương Thị Hương: Trước hết, việc phân loại rác tại nguồn cần được triển khai nghiêm túc, có sự phối hợp giữa người dân và đơn vị thu gom. Cần khuyến khích và nhân rộng các mô hình kinh tế tuần hoàn quy mô nhỏ, tiêu biểu như mô hình “Tổ tiết kiệm phế liệu gây quỹ an sinh”. Cách làm này không chỉ góp phần giảm rác thải mà còn tạo nguồn lực cho các hoạt động an sinh xã hội, giúp người dân thấy rõ giá trị thiết thực của việc sống xanh.

- Ông Nguyễn Lữ Phương: Như tôi đã nói, chúng ta có cơ chế nhưng lại chưa thể áp dụng được khi chưa xây dựng được hệ thống khép kín phân loại - thu gom - tái chế. Muốn giảm thiểu rác thải nhựa thì cần chính sách đồng bộ từ chế tài lẫn khuyến khích tái chế.

Việc tái chế hiện nay chủ yếu do các nhà sản xuất tự thu gom và thực hiện, nhưng nhiều sản phẩm nhựa tái chế có giá thành cao hơn cả nhựa nguyên sinh nên họ rất khó cạnh tranh. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ về thuế, hỗ trợ kinh phí cho doanh nghiệp xanh để họ tham gia vào thị trường này.

Việc thu gom rác phần lớn đang giao cho các bên thu gom dân lập, họ xem các nguyên liệu tái chế được là nguồn thu riêng nên khó kiểm soát. Họ lấy và bán cho các vựa ve chai… nên khi nhà sản xuất muốn thu gom rác tái chế dễ xung đột lợi ích. Phía nhà quản lý, cần lập trung tâm tái chế có hệ thống xử lý môi trường, kiểm soát khí thải, nước thải… để làm đầu mối phân loại và xử lý ở quy mô lớn.

- Bà Lê Thị Thu Hằng: Để thúc đẩy hơn nữa việc giảm rác thải nhựa, cần có chế tài người dân sử dụng và vứt bỏ đồ nhựa không đúng quy định. Cần hạn chế tối đa việc sử dụng đồ nhựa, đồ khó phân hủy từ siêu thị, cửa hàng. Đưa ra mức phạt để ngăn chặn, hạn chế tối đa việc sử dụng đồ nhựa, đồ khó phân hủy.

* Xin cảm ơn ông bà.

Ngọc Trăm - Nguyễn Loan - Trang Thư (thực hiện)