Nửa thế kỷ chứng kiến những đổi thay của thành phố

Nặng một chữ “thương”

Sinh ra ở Hà Nội, tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu đến Sài Gòn năm 1975, ngay sau ngày đất nước thống nhất. Khi đó, bà 17 tuổi. Đến nay, bà đã có nửa thế kỷ gắn bó với thành phố này trên cương vị là công dân, nhà khảo cổ, nhà nghiên cứu văn hóa, chứng kiến từng bước chuyển mình của thành phố mang tên Bác.

Tiến sĩ khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu

Theo bà, diện mạo thành phố đã đổi khác rất nhiều. Nếu trước đây, sự phát triển tập trung ở khu vực trung tâm thì ngày nay, quá trình hiện đại hóa đã lan tỏa rộng khắp, từng bước thu hẹp khoảng cách giữa nội thành và ngoại thành. Không chỉ thay đổi về không gian đô thị, TPHCM còn có những chuyển biến sâu sắc về con người và đời sống xã hội. Những ngày đầu đến đây, bà cảm nhận rõ sự khác biệt về ngôn ngữ, nếp sống và văn hóa. Theo thời gian, cùng với các làn sóng di cư, những khác biệt ấy dần được dung hòa, tạo nên một cộng đồng đa dạng nhưng gắn kết.

Điều khiến cho bà yêu thương mảnh đất này suốt nửa thế kỷ qua không phải là những tòa nhà cao tầng hay những con số tăng trưởng kinh tế mà chính là con người. Nếu Hà Nội thường gợi nhớ đến chiều sâu lịch sử, Huế gắn với di sản và văn hóa cung đình thì khi nhắc đến Sài Gòn, người ta thường nghĩ ngay đến con người.

Theo bà, muốn hiểu thành phố này, trước hết phải hiểu con người. Trong cảm nhận của bà, người Sài Gòn là sự kết hợp hài hòa giữa nét văn minh của một đô thị lớn với sự chân chất, hào sảng của vùng đất Nam Bộ. Từ lời chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi đến cách ứng xử thường ngày đều toát lên sự tự nhiên, chân thành và gần gũi. “Đó là nét văn hóa đô thị rất đặc trưng của TPHCM - một đô thị hiện đại nhưng vẫn giữ được sự hồn hậu của người miền Nam” - bà nói.

Bà cho rằng, sức hấp dẫn của TPHCM còn đến từ tính chất của một vùng đất mở, nơi từ lâu đã mang đến cơ hội lập nghiệp cho người dân khắp mọi miền. Nhưng trên hết vẫn là yếu tố “nhân hòa” - những con người sống nghĩa tình, bao dung và rộng mở. Bà nói: “Người Nam bộ nói “thương” là nặng tình nặng nghĩa lắm. Càng sống lâu ở đây, tôi càng thương con người ở đây”.

Bà nhận xét, người Sài Gòn sống thực tế nhưng không thực dụng, sẵn sàng giúp đỡ người khác bằng lẽ phải và tấm lòng chứ không phải bằng sự tính toán thiệt hơn. Chính sự chân thành, nghĩa hiệp và tinh thần bao dung đã giúp thành phố này trở thành nơi mà nhiều người tìm thấy cơ hội phát triển, có cảm giác được đón nhận, thuộc về. Đó cũng là lý do khiến TPHCM luôn có sức hút đặc biệt.

Kinh tế phải song hành cùng văn hóa

Theo tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, việc định hướng đưa TPHCM trở thành đầu tàu kinh tế, trung tâm kinh tế lớn của cả nước là phù hợp với thế mạnh đã được khẳng định từ trăm năm qua. Tuy nhiên, mục tiêu tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với sự phát triển hài hòa về văn hóa, xã hội và chất lượng sống của người dân.

Bà đánh giá cao những cơ chế, chính sách đặc thù mà cấp trung ương dành cho TPHCM thời gian qua, như Nghị quyết 98, Nghị quyết 260 của Quốc hội và gần đây là Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị. Các cơ chế này cần được triển khai hiệu quả trong thực tiễn. “TPHCM phát triển rất nhanh. Những vấn đề đặt ra hôm nay có thể vài năm nữa sẽ không còn phù hợp. Vì vậy, cơ chế dành cho TPHCM không nên chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt mà phải đủ rộng để đáp ứng sự phát triển trong 10-20 năm tới, thậm chí xa hơn” - bà nhận định.

Bà cho rằng, bên cạnh vai trò đầu tàu kinh tế, TPHCM cũng cần khẳng định vị thế của một trung tâm văn hóa lớn. Một đô thị hiện đại không chỉ được nhận diện bằng những công trình hạ tầng hay các chỉ số tăng trưởng mà còn bởi chiều sâu văn hóa, bản sắc con người và đời sống tinh thần của người dân. “Căn cốt văn hóa của một thành phố phải được thể hiện qua các thiết chế văn hóa như bảo tàng, nhà hát, trung tâm nghệ thuật, không gian sáng tạo hay các ngành công nghiệp văn hóa gắn với đặc trưng của TPHCM và vùng Nam Bộ” - bà nói.

Do đó, theo bà, chính quyền thành phố cần tiếp tục đầu tư xây dựng các công trình văn hóa có tầm vóc, đồng thời xây dựng cơ chế phù hợp để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, tạo điều kiện cho các đơn vị ngoài công lập, nghệ sĩ và doanh nghiệp văn hóa tham gia phát triển đời sống văn hóa đô thị. Đối với các vùng ven, có thể làm nhà văn hóa đa năng, trung tâm sinh hoạt cộng đồng hay không gian biểu diễn quy mô vừa, giúp người dân có điều kiện tiếp cận văn hóa thường xuyên hơn.

Gìn giữ ký ức đô thị

Theo tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, khi TPHCM bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian đô thị ngày càng mở rộng, một trong những thách thức lớn nhất là làm sao vừa phát triển nhanh, vừa giữ được những giá trị làm nên bản sắc của thành phố.

Bến Nhà Rồng - nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước

Bà cho rằng, di sản không chỉ là những công trình cổ hay các địa danh nổi tiếng mà còn là những dấu tích ghi lại từng chặng đường phát triển của đô thị, từ kiến trúc, cảnh quan đến những ký ức gắn với đời sống của người dân qua nhiều thế hệ: “Nếu những dấu tích ấy mất đi, thành phố cũng sẽ mất đi một phần lịch sử và ký ức của mình”.

Bà nói, TPHCM từ lâu đã mang trong mình tinh thần đổi mới sáng tạo. Điều đó không chỉ thể hiện ở vai trò đầu tàu kinh tế mà còn bắt nguồn từ lịch sử của một đô thị luôn cởi mở, biết tiếp nhận cái mới và thích ứng với những thay đổi của thời cuộc. Chính tinh thần năng động, dám đổi mới và khả năng hội nhập đã tạo nên sức sống đặc biệt của thành phố trong suốt nhiều thập niên qua.

Tuy nhiên, khi hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực, TPHCM không thể chỉ dựa vào công nghệ hay tăng trưởng kinh tế mà phải đặt con người và văn hóa ở vị trí trung tâm bởi suy cho cùng, mọi sự đổi mới đều do con người tạo ra và phục vụ cho con người. Văn hóa không đứng ngoài sự phát triển mà chính là nền tảng nuôi dưỡng tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và bản lĩnh của một đô thị hiện đại.

Theo bà, tiềm năng văn hóa của TPHCM còn rất lớn, bao gồm các giá trị lịch sử, truyền thống, sự đa dạng của các loại hình di sản văn hóa, những ngành công nghiệp văn hóa đã được hình thành từ rất sớm như báo chí, xuất bản, nghệ thuật biểu diễn hay giao lưu quốc tế. Điều quan trọng là cần có những cơ chế phù hợp để khơi thông và phát huy, đồng thời gìn giữ nguồn lực này thay vì chỉ nhìn văn hóa dưới góc độ khai thác hiệu quả kinh tế trước mắt.

Kỳ vọng về tương lai, tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu mong TPHCM sẽ trở thành một siêu đô thị hiện đại, nhân văn, đáng sống. Thước đo quan trọng nhất của sự phát triển không chỉ là những con số tăng trưởng mà là chất lượng sống của người dân. Đó là khi người dân có cơ hội an cư, được sống trong môi trường an toàn, được chăm sóc sức khỏe tốt, được thụ hưởng các giá trị văn hóa và cảm thấy gắn bó với cộng đồng nơi mình sinh sống.

“Tôi mong TPHCM không chỉ là một thành phố giàu mạnh về kinh tế mà còn là nơi mà người dân cảm thấy an tâm, hạnh phúc và tự hào khi được sống, làm việc và cống hiến” - bà nói.

Thanh Tâm