Đừng vội xù lông với câu hỏi "gai gai trong lòng"

Những câu hỏi khó, nhạy cảm từ bà con, họ hàng ngày tết từ lâu đã trở thành "đặc sản" khiến nhiều người cảm thấy khó chịu - Nguồn ảnh: Canva.

Mỗi mùa tết đến, bên cạnh bánh chưng, hoa mai và mâm cơm sum họp, lại có một “đặc sản” khác khiến không ít bạn trẻ toát mồ hôi. Đó là những câu hỏi tưởng bình thường nhưng lại rất nhạy cảm: Lương tháng bao nhiêu rồi? Mua nhà chưa? Có người yêu chưa? Bao giờ cưới? Cưới lâu rồi sao chưa có con?

Chỉ cần nghe qua, nhiều người đã thấy gai trong lòng. Có người nói mình dị ứng với tết chỉ vì sợ phải đối diện với những cuộc tra hỏi ấy. Có người né họ hàng, có người viện cớ bận việc, thậm chí có người cảm thấy tết giống như một buổi báo cáo thành tích bắt buộc.

Thế nhưng, nếu thử ngồi xuống, đặt mình vào phía bên kia của bàn trà, câu chuyện có lẽ không chỉ đơn giản là sự tọc mạch hay kém duyên.

Tôi từng nghe một người cô trong họ chia sẻ rằng, cả năm gần như không biết con cháu sống ra sao. Cô không hiểu công việc thời nay phức tạp thế nào, không phân biệt được marketing với công nghệ, càng không quen hỏi về đam mê hay định hướng cá nhân.

Trong thế giới của cô, những cột mốc quan trọng vẫn là có việc ổn định, có mái nhà, có gia đình. Khi hỏi “mua nhà chưa”, cô chỉ nghĩ đến chuyện đứa trẻ ấy đã có chỗ ở yên ổn hay chưa. Khi hỏi “bao giờ cưới”, cô lo tuổi này rồi có ai bên cạnh chưa. Khi hỏi “sao chưa có con”, cô sợ mai này tụi nhỏ về già không có người đỡ đần. Cách diễn đạt có thể thiếu tinh tế, nhưng phía sau đôi khi là nỗi lo rất thật.

Tôi nhớ có một người chú từng hỏi cháu trai giữa mâm cơm: “Lương tháng bao nhiêu?”. Cả bàn im bặt, người cháu đỏ mặt khó chịu. Vài năm sau, khi cậu thất nghiệp do công ty cắt giảm nhân sự, chính người chú ấy lại là người âm thầm giới thiệu chỗ làm mới. Khi đó, câu hỏi năm xưa bỗng được nhìn bằng lăng kính khác.

Dĩ nhiên, không phải mọi câu hỏi đều xuất phát từ thiện ý. Có những người hỏi để so sánh, để khoe con mình giỏi hơn, để hơn thua. Có những câu hỏi mang theo giọng điệu chê bai khiến người nghe thấy mình bị đặt lên bàn cân.

Nhưng nếu gom tất cả vào một rổ và dán nhãn xấu tính, có lẽ cũng hơi vội. Nhiều người lớn thực sự không biết nói gì khác. Cả năm ít trò chuyện sâu với con cháu, đến tết, ngồi đối diện nhau, họ lúng túng. Khoảng cách thế hệ khiến những chủ đề như phim ảnh, mạng xã hội, xu hướng nghề nghiệp trở nên xa lạ.

Họ bấu víu vào những câu hỏi quen thuộc bởi đó là vùng ngôn ngữ mà họ từng sống cả đời. Hỏi lương vì không biết hỏi về áp lực công việc. Hỏi cưới xin vì không biết nói về nỗi cô đơn. Hỏi con cái vì không biết chia sẻ về tuổi già. Sau câu hỏi vụng về đôi khi là một sự bất lực trong giao tiếp.

Ở phía người trẻ, sự khó chịu cũng hoàn toàn có lý. Không phải ai cũng muốn công khai thu nhập. Không phải ai cũng sẵn sàng nói về chuyện tình cảm đổ vỡ. Không phải ai cũng dễ dàng trả lời câu hỏi về việc sinh con trong khi có thể họ đang đối diện với áp lực tài chính, sức khỏe hay những lựa chọn rất riêng tư. Có những nỗi đau không hiện trên khuôn mặt, và một câu hỏi tưởng nhẹ tênh có thể chạm đúng vết thương.

Người lớn có thể học cách hỏi khác đi, tinh tế hơn. Thay vì hỏi “lương bao nhiêu rồi”, có thể hỏi “con thấy công việc dạo này thế nào”. Thay vì hỏi “bao giờ cưới”, có thể hỏi “con có đang vui với cuộc sống hiện tại không”. Chỉ cần thay đổi cách đặt vấn đề, không khí sẽ khác.

Người trẻ cũng có thể thử nhìn những câu hỏi ấy bằng một lăng kính bớt phòng thủ. Có thể trả lời ngắn gọn, giữ ranh giới vừa phải, nhưng đừng vội quy chụp mọi câu hỏi đều ác ý. Một nụ cười, một câu đùa nhẹ đôi khi đủ để chuyển hướng câu chuyện sang điều khác. Khi ta chủ động kể, người khác ít có nhu cầu dò hỏi. Có lẽ điều khiến chúng ta mệt mỏi chính là cảm giác bị đánh giá. Nếu bớt suy diễn, giữ lại phần thiện ý, tết sẽ nhẹ hơn nhiều.

Hãy mở lòng để hiểu nhau hơn, để mâm cơm ngày tết cùng gia đình, bà con, họ hàng luôn vui vẻ, đầm ấm, đúng nghĩa sum vầy - Nguồn ảnh: Canva.

Phần lớn những người lớn ngồi quanh mâm cơm ấy đã đi qua một thời thiếu thốn và chông chênh. Họ mong con cháu sống tốt hơn mình, chỉ vậy thôi. Họ không được học cách giao tiếp tinh tế như ta mong đợi, họ chỉ có vốn từ của một thời khác. Có thể họ hỏi chưa khéo, có thể ta nghe chưa kịp hiểu.

Tết là dịp sum họp sau 1 năm dài. Nếu mỗi bên chịu nhích lại gần nhau một chút, những câu hỏi vốn khiến ta khó chịu có thể trở thành điểm khởi đầu cho một cuộc trò chuyện chân thành hơn. Biết đâu, phía sau một câu hỏi tưởng như kém duyên lại là một cách thương còn vụng về nhưng hoàn toàn thật lòng.

Thanh Thúy