Đàn ông chiếm đa số ca tự tử - chúng ta đang bỏ sót điều gì?

Năm 2024, Việt Nam ghi nhận khoảng 2.900 trường hợp tự tử, trong đó nam giới chiếm tới 77,3%, tỷ lệ khiến nhiều người không khỏi bàng hoàng.

Con số ấy không chỉ là một thống kê khô khan. Đó là tiếng chuông cảnh báo về một hiện tượng xã hội: những người đàn ông được kỳ vọng “phải mạnh”, đang ra đi theo cách im lặng nhất. Để hiểu tại sao, chúng ta cần bóc tách nhiều lớp gồm văn hóa, kinh tế, sinh học, và hệ thống hỗ trợ tinh thần đang thiếu sót một cách có hệ thống.

Trước hết, bối cảnh toàn cầu cho thấy đây không phải là vấn đề riêng của Việt Nam. WHO báo cáo rằng hàng trăm nghìn người chết vì tự tử mỗi năm trên thế giới, và tỷ lệ tử vong do tự tử có xu hướng tập trung ở nam giới nhiều hơn ở nhiều quốc gia.

Nhìn vào bức tranh toàn cầu giúp ta thấy: sự chênh lệch giới trong tỷ lệ tự tử là một thực tế có tính quốc tế nhưng nguyên nhân cục bộ sẽ quyết định cách giải quyết.

Vấn đề gốc rễ mà các nhà nghiên cứu lẫn bình luận xã hội chỉ ra là một hệ triết lý về giới rằng “mạnh” bị hiểu hẹp thành “không được phép yếu”, “tự lo”, “không than trách”. Nhiều công trình đã chứng minh mối liên hệ giữa các khuôn mẫu nam tính truyền thống và nguy cơ tự tử. Theo đó, nam giới chịu tổn thương nhiều hơn khi phải liên tục che giấu cảm xúc, né tránh tìm trợ giúp và khẳng định bản thân qua khả năng chịu đựng. Một phân tích hệ thống cho thấy nam giới có mức tuân thủ các chuẩn mực nam tính truyền thống càng cao thì nguy cơ tử vong do tự tử càng lớn.

Điều bi thảm là nghịch lý hành vi: đàn ông ít khi báo hiệu. Họ có thể chẳng nói “tôi chán”, “tôi kiệt”, “tôi cần giúp đỡ” bởi sợ bị coi là yếu kém, mất thể diện, mất vai trò đứng đầu gia đình. Kết quả là những tín hiệu mảnh như cáu gắt, rút lui, lạm dụng rượu, mất ngủ… dễ bị bỏ qua hoặc bị hiểu sai là “tức giận” hay “cục tính”, chứ không phải tiếng kêu cứu.

Ở một số nền văn hoá, từ chối bộc lộ cảm xúc được coi là phẩm chất đạo đức của đàn ông nhưng khi điều này trở thành chuẩn mực phổ quát, nó biến thành một cơ chế tự hại.

Đàn ông hiện đại đối diện với những áp lực khó nói thành lời. Ảnh minh hoạ được tạo bởi AI

Kinh tế và vai trò trụ cột càng làm nóng thêm áp lực. Khi mất việc, thất bại trong kinh doanh, hoặc áp lực nuôi con ăn học đè lên vai, một số đàn ông cảm thấy thất bại không chỉ về tài chính mà còn về nhân cách. Áp lực ấy không chỉ là gánh nặng vật chất mà nó còn bóp nghẹt danh tính. Xã hội đòi hỏi họ phải đứng vững, trong khi lại ít chuẩn bị cho họ kỹ năng mềm để xử lý thất bại, hoặc một hệ thống an toàn xã hội thực sự để đỡ họ đứng dậy.

Hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần hiện nay, cả ở Việt Nam và nhiều nơi khác, cũng chưa thực sự bắt kịp thực tế giới này. Dịch vụ tâm lý chủ yếu được tiếp cận bởi những người có kiến thức, có điều kiện, hoặc do phụ nữ chủ động hơn trong tìm kiếm hỗ trợ cho cả gia đình. Nam giới thường đến muộn, khi khủng hoảng đã rất nặng, hoặc ở những tình huống dễ dẫn đến hành vi tự hại. Ở nhiều khảo sát, tỷ lệ tử vong do tự tử ở nam giới cao hơn nữ đặc biệt vì họ ít tìm trợ giúp kịp thời. Điều này được phản ánh trong các báo cáo so sánh quốc tế và trong số liệu một số nước nơi nam giới chiếm tới gần 80% ca tử vong do tự tử.

Một xã hội có trách nhiệm không đồng nghĩa với việc làm cho mỗi cá nhân “mạnh hơn” theo nghĩa ép buộc. Nó có nghĩa là tạo ra những điều kiện để con người, cả nam và nữ được phép yếu đuối, được phép xin trợ giúp, và được nhận trợ giúp một cách tử tế. Giữ cho trụ cột đứng vững không phải chỉ giao cho họ nhiệm vụ chịu đựng; mà còn là xây bệ đỡ để họ tựa vào khi mỏi.

Cuối cùng, đọc con số 2.900 cái chết và 77,3% nam giới, chúng ta phải tự hỏi rằng có phải đã đến lúc thay đổi cách dạy con trai trở thành đàn ông? Thay đổi không phải trong một ngày, nhưng việc không hành động sẽ còn phải trả cái giá đắt giá hơn.

K. Vinh (TPHCM)