Đã đến lúc nhìn thẳng vào cơn bão trong mỗi gia đình

Trong dự thảo, Bộ Y tế đề xuất đưa nhóm đối tượng có nguy cơ cao như người bị bạo lực gia đình, người sau ly hôn, người bị xâm hại… vào diện theo dõi sức khỏe tâm thần.

Đây không chỉ là một bước tiến về y tế dự phòng mà còn được xem như lá chắn ngăn chặn những bi kịch âm thầm diễn ra tại nhiều gia đình.

Bà Đỗ Kim Hằng (giữa) động viên, hỗ trợ một cặp vợ chồng vượt qua biến cố, làm lại cuộc đời - ẢNH: DIỆU HIỀN

Những dấu hiệu bất ổn bị bỏ qua

Khác với những căn bệnh nan y có thể nhìn thấy qua phim X-quang hay xét nghiệm máu, sang chấn tâm lý và các rối loạn tâm thần giai đoạn đầu thường ẩn mình dưới lớp vỏ của sự mệt mỏi, áp lực công việc hay tính cách thay đổi. Để rồi, khi sự im lặng biến thành hoang tưởng, gia đình - nơi vốn là điểm tựa - lại trở thành kẻ thù trong tâm trí người bệnh.

Tại Báo Phụ nữ TPHCM, những câu chuyện được bạn đọc chia sẻ không dừng lại ở mâu thuẫn mẹ chồng nàng dâu hay tranh chấp tài sản mà còn là những tiếng kêu cứu bất lực của cha mẹ, vợ/chồng trước sự “biến mất” về mặt tâm hồn của người thân.

Vợ chồng ông Nguyễn Thành K. (67 tuổi) tìm đến chị Hạnh Dung - chuyên gia tư vấn tâm lý Báo Phụ nữ TPHCM - chỉ để có người lắng nghe, chia sẻ vì ông bà quá rối rắm. Gương mặt ông bà hằn in vẻ đau khổ, đôi bàn tay nhăn nheo đan chặt vào nhau. Con trai họ (32 tuổi) từng là niềm tự hào của gia đình. Với vị trí trưởng phòng pháp chế tại một tập đoàn lớn, anh không chỉ giỏi chuyên môn mà còn là người con hiếu thảo, mực thước. Vậy mà, cơn bão… tâm trí ập đến không báo trước.

Ban đầu chỉ là những biểu hiện: đi làm về đóng cửa ở ẩn trong phòng, từ chối những bữa cơm chung với lý do mệt mỏi, áp lực công việc. Rồi sự im lặng chuyển sang né tránh người thân và dần biến thành nỗi nghi ngờ cực đoan. Anh nhìn cha mẹ bằng ánh mắt lạ lẫm, chất vấn: “Sao ba mẹ lại hại con? Sao lại đầu độc con?”. Trong mắt anh, những lời giải thích của cha mẹ là sự xảo trá, chạy tội. Đỉnh điểm của bi kịch là khi anh bỏ nhà đi, cắt đứt liên lạc và giấu nhẹm chỗ ở.

Bà Th. - vợ ông K. - nghẹn ngào kể về hành trình đi tìm con: “Tôi đến công ty mới hay con đã nghỉ việc từ 2 tháng trước vì cho rằng bị đồng nghiệp ghét bỏ, hãm hại. Vợ chồng tôi lén theo dấu, thấy con sáng sáng vẫn xách cặp vào quán cà phê quen thuộc, ngồi một mình trong góc khuất, đến giờ tan làm thì xách cặp về. Nhìn con thẫn thờ như cái bóng, chúng tôi muốn ôm con, muốn đưa con đi khám mà không thể tiếp cận. Cứ thấy bóng dáng ba mẹ là cháu lại đổi chỗ ở, đổi quán. Chúng tôi thực sự bế tắc”.

Không chỉ dừng ở phạm vi gia đình, những rối loạn tâm thần không được giám sát kịp thời còn tạo ra áp lực, liên lụy đến người khác. Chị N.K.D. (36 tuổi, nhân viên kế toán tại một công ty may mặc) từ một người vui vẻ bỗng thu mình, nhìn đâu cũng thấy sự thao túng, ganh ghét. Chị gửi đơn tố cáo khắp nơi, từ đồng nghiệp đến bác sĩ tại một bệnh viện. Chị khẳng định: “Bác sĩ đã dùng thuật thôi miên để làm hại tôi, khiến chồng con quay lưng với tôi”. Thậm chí, những lá đơn kiện cáo vô căn cứ liên tục được gửi đến lãnh đạo công ty, bệnh viện… gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến người khác.

Anh P. - chồng chị D. - chia sẻ: “Vợ tôi bệnh không chỉ cha con tôi khổ mà những người cô ấy tiếp xúc cũng khổ theo. Vợ tôi kiện tụng vì tin vào những ảo giác trong đầu. Tôi muốn đưa vợ đi điều trị nhưng cứ nhắc đến bệnh viện là cô ấy lại cho rằng tôi cấu kết với bác sĩ để hại cô ấy”.

Anh P. nêu quan điểm: “Việc Bộ Y tế đề xuất đưa nhóm đối tượng có nguy cơ cao (những người đang chịu đựng bạo lực, ly hôn hay xâm hại) vào diện quan tâm giám sát là bước đi cần thiết. Theo tôi, việc theo dõi từ giai đoạn sớm sẽ giúp gia đình và xã hội có cơ hội can thiệp trước khi mọi chuyện vượt quá tầm kiểm soát, trước khi người bệnh có hành vi tự hủy hoại hay gây hấn với người xung quanh”.

Một hội thảo về cân bằng cuộc sống, chăm sóc sức khỏe tâm trí tại Trung tâm Inner Space - ẢNH: DIỆU HIỀN

Theo dõi sớm để tránh bi kịch

Thực tế, những câu chuyện bế tắc như trên xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống hiện đại. Sự gia tăng các trường hợp gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần có nguồn gốc từ mâu thuẫn, áp lực gia đình hay đổ vỡ cá nhân không còn là chuyện riêng của mỗi nhà. Mức độ nguy hiểm của tình trạng này không dừng lại ở việc suy giảm sức khỏe của một cá nhân mà còn kéo theo sự kiệt quệ về kinh tế, tinh thần của người thân và gây ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng qua những hành vi lệch lạc.

Theo thạc sĩ tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Hoài Thương - chuyên viên tâm lý tại phòng khám sức khỏe tâm thần Minh Trí, Đồng Nai, gia đình được xem là tuyến đầu trong bảo vệ và chăm sóc sức khỏe tâm thần bởi đây vừa có thể là môi trường nguy cơ vừa là yếu tố bảo vệ quan trọng. Áp lực kéo dài, xung đột hoặc sự thiếu gắn kết trong gia đình có thể làm tăng nguy cơ rối loạn tâm lý. Ngược lại, môi trường gia đình an toàn, thấu hiểu, hỗ trợ sẽ giúp mỗi cá nhân tăng khả năng thích ứng, giảm thiểu tác động của stress.

Thạc sĩ Hoài Thương nhấn mạnh: “Gia đình cần chủ động giảm các yếu tố nguy cơ như bạo lực, chỉ trích, kỳ vọng quá mức; đồng thời tăng cường yếu tố bảo vệ như giao tiếp tích cực, lắng nghe, hỗ trợ cảm xúc. Đặc biệt, việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường hết sức quan trọng. Những biểu hiện như buồn bã kéo dài, mất hứng thú, thay đổi hành vi, rối loạn giấc ngủ hay thu mình cần được chú ý và không nên xem nhẹ”.

Bên cạnh đó, gia đình đóng vai trò then chốt trong việc giảm định kiến về sức khỏe tâm thần. Khi coi đây là vấn đề sức khỏe có thể điều trị thay vì điều đáng xấu hổ, các thành viên sẽ cởi mở hơn trong việc tìm kiếm sự hỗ trợ. Gia đình cũng là cầu nối đưa người có vấn đề đến với các dịch vụ chuyên môn, đồng thời đồng hành trong suốt quá trình điều trị.

Nhiều rối loạn như trầm cảm nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời sẽ có tiên lượng rất tốt, nguy cơ tái phát thấp. Vì vậy, sự quan tâm, hiểu biết và chủ động của gia đình vừa giúp phát hiện sớm vừa góp phần quan trọng vào quá trình hồi phục và duy trì sức khỏe tâm thần bền vững.

THÙY DƯƠNG - DIỆU HIỀN

Ý kiến:

Phát hiện nguy cơ - nuôi dưỡng sức khỏe tâm thần tích cực

Để giám sát sức khỏe tâm thần mà không tạo cảm giác bị dán nhãn hay tự ti, cần chuyển từ tư duy quản lý người bệnh sang mô hình chăm sóc tích hợp dựa trên phổ sức khỏe tâm thần. Trong cách tiếp cận này, mọi cá nhân đều nằm trên một phổ liên tục từ khỏe mạnh - đau khổ tâm lý - nguy cơ - rối loạn. Vì vậy, việc theo dõi không chỉ nhắm vào người bệnh mà hướng đến toàn bộ cộng đồng.

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Hoài Thương - Ảnh do nhân vật cung cấp

Trước hết, hoạt động giám sát nên được phổ quát hóa trong các bối cảnh tự nhiên như trường học, nơi làm việc, cộng đồng dân cư. Các công cụ sàng lọc, khảo sát sức khỏe tinh thần hoặc kiểm tra tâm lý định kỳ cần được triển khai như một phần của chăm sóc sức khỏe chung, tương tự khám sức khỏe thể chất, nhằm giảm cảm giác bị tách biệt. Ngôn ngữ sử dụng cũng cần chuyển từ “phát hiện rối loạn” sang “theo dõi sức khỏe tinh thần”, nhấn mạnh tính bình thường và phòng ngừa.

Thứ hai, cần xây dựng hệ thống nhiều tầng: từ giáo dục tâm lý, nâng cao kỹ năng ứng phó (tầng cộng đồng) đến hỗ trợ bán chuyên (cố vấn học đường, HR, công tác xã hội), cuối cùng là dịch vụ lâm sàng chuyên sâu. Người tham gia có thể tiếp cận dịch vụ theo nhu cầu mà không bị gắn nhãn, nhờ đó giảm kỳ thị nội tại.

Thứ ba, đảm bảo tính bảo mật và tự nguyện là nguyên tắc cốt lõi. Dữ liệu nên được ẩn danh ở cấp hệ thống, chỉ cá nhân và chuyên gia liên quan mới có thể tiếp cận thông tin nhạy cảm. Đồng thời, cần tạo ra nhiều “cửa vào” linh hoạt (online, nhóm, cá nhân) để người dùng chủ động lựa chọn.

Cuối cùng, giám sát hiệu quả không chỉ là phát hiện nguy cơ mà còn là nuôi dưỡng sức khỏe tâm thần tích cực. Khi cộng đồng được tiếp cận dịch vụ một cách bình thường, liên tục và không phán xét, việc theo dõi sẽ trở thành một phần của chăm sóc toàn diện thay vì là dấu hiệu của bệnh lý.

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng NGUYỄN THỊ HOÀI THƯƠNG

- chuyên viên tâm lý tại phòng khám sức khỏe tâm thần Minh Trí, Đồng Nai

Giải quyết triệt để bạo lực mới phòng bệnh hiệu quả

Nguy cơ bất ổn sức khỏe tâm thần ở phụ nữ nói riêng, các thành viên gia đình nói chung có thể bắt nguồn từ những biến cố trong đời sống, đặc biệt là bạo lực gia đình. Nếu không giải quyết triệt để, tình trạng bạo lực kéo dài, nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần sẽ mãi treo lơ lửng. Nếu không ngăn chặn từ đầu các hành vi gây tổn thương tâm lý thì không thể phòng bệnh và nguy cơ tái phát rất cao. Xử lý tận gốc các vấn đề này đòi hỏi lực lượng công an phải nắm vai trò chính.

Bà Đỗ Kim Hằng - Ảnh do nhân vật cung cấp

Sự phối hợp của hội phụ nữ, y tế, pháp lý, cộng đồng… vô cùng cần thiết. Quan trọng nhất là giúp người dân tiếp cận dễ dàng với các nhà chuyên môn uy tín, đầu tiên là nhà tham vấn tâm lý. Cần có cơ chế hỗ trợ giảm chi phí hoặc miễn phí các liệu trình tham vấn tâm lý dài hạn cho người thuộc nhóm nguy cơ cao. Bởi nếu không có tài chính để theo đuổi liệu trình can thiệp, điều trị, vết thương tâm lý sẽ khó được chữa lành tận gốc, khó tránh diễn tiến thành các rối loạn bệnh lý.

Hội phụ nữ chia sẻ cho người dân thông tin về tầm quan trọng của việc tuân thủ liệu trình phòng bệnh, cho họ biết hậu quả nếu bỏ ngang, thậm chí phải đền bù số tiền được hỗ trợ. Do có sự phối kết hợp nhiều bên trong một ca nên rất khó bảo mật, chỉ có thể hạn chế số người biết và đảm bảo không công khai thông tin trên phương tiện tuyền thông đại chúng.

Cách dùng từ giám sát trong dự thảo dễ tạo cảm giác nặng nề như điều tra, khiến người có nguy cơ cảm thấy bị kỳ thị và tự ti. Chúng tôi kiến nghị thay bằng quan tâm, hỗ trợ… nhằm tạo sự gần gũi, nâng đỡ.

Phòng bệnh hiệu quả nhất là giúp phụ nữ thoát khỏi sự bí bách trong bốn bức tường, khuyến khích lối sống tự chủ và kết nối xã hội. Hội sẽ tăng cường các hoạt động giao lưu, chia sẻ cởi mở, giúp hội viên tham gia công tác xã hội để xây dựng tư duy tích cực, tự sơ cứu tâm lý cho mình trước khi cần đến lực lượng áo trắng.

Bà ĐỖ KIM HẰNG

- Ủy viên Ban Thường vụ Hội LHPN phường Bình Đông, TPHCM

Người nhà cần hiểu và đồng hành cùng người bệnh

Trong hành trình đối diện các căn bệnh về thần kinh, vai trò của người thân không chỉ dừng ở việc chăm sóc dinh dưỡng hay hỗ trợ sinh hoạt. Họ chính là những đồng đội quan trọng nhất, là chỗ dựa tinh thần giúp bệnh nhân vượt qua mặc cảm, chiến đấu với bệnh tật.

Tiến sĩ, bác sĩ Trần Ngọc Tài - ẢNH: CÁT QUÂN

Thân nhân phải chủ động tìm hiểu kỹ về căn bệnh, về những biểu hiện bệnh của người thân. Việc trang bị kiến thức y khoa giúp người nhà biết cách chăm sóc đúng, đồng thời tránh sự hoang mang. Khi nắm vững bản chất bệnh, người nhà sẽ bình tĩnh hơn để hỗ trợ bệnh nhân duy trì chất lượng sống ổn định.

Ví dụ trong quá trình điều trị cho các bệnh nhân mắc bệnh parkinson kèm theo rối loạn lo âu, trầm cảm…, tôi nhận thấy việc quan tâm, phát hiện sớm các dấu hiệu tâm lý bất thường của người thân giúp ích rất nhiều cho công tác điều trị. Sự đồng hành, thấu hiểu, quan tâm sát sao của người thân không chỉ giúp bệnh nhân lạc quan, tích cực hơn mà còn giúp bác sĩ can thiệp kịp thời bằng các liệu pháp tư vấn hoặc giáo dục tâm lý thay vì chỉ dùng thuốc.

Bên cạnh đó, gia đình cần khuyến khích người bệnh duy trì lối sống tích cực: tập thể dục, điều chỉnh dinh dưỡng, kiểm soát căng thẳng. Sự đồng hành thấu hiểu của người thân sẽ giúp bệnh nhân mắc các bệnh về thần kinh không cảm thấy bị bỏ rơi, kỳ thị mà lạc quan hơn, tích cực hơn.

Tiến sĩ, bác sĩ TRẦN NGỌC TÀI

- Trưởng đơn nguyên rối loạn vận động, Phó khoa Thần kinh Bệnh viện Đại học y dược TPHCM

Diệu Hiền - Nhã Chân (ghi)