Cải lương trên đường tái định vị

Đừng dùng quá khứ làm thước đo hiện tại

Trong một số nhận định gần đây, cải lương đang bị đặt trong cuộc chạy đua sống còn, phải chật vật tìm chỗ đứng, vắng khán giả, lép vế trước các loại hình giải trí mới… Những lo ngại này không phải không có cơ sở nhưng nếu chỉ dừng ở đó, cách nhìn sẽ trở nên phiến diện. Bởi lẽ, phần lớn các so sánh về cải lương hôm nay vẫn mặc nhiên lấy thời hoàng kim làm chuẩn. Đó là giai đoạn cải lương gần như là loại hình giải trí chủ đạo của người dân Đông Nam Bộ, với rạp hát sáng đèn liên tục, hàng trăm đoàn hát hoạt động, nghệ sĩ trở thành ngôi sao đại chúng.

Nghệ sĩ nhân dân Quế Trân, Nghệ sĩ ưu tú Võ Minh Lâm - 2 trong số những nghệ sĩ chủ lực của sân khấu cải lương hiện nay - ẢNH: T.V.

Đặt cải lương hiện tại vào thế so sánh với một bối cảnh đặc biệt như vậy, mọi kết luận dễ trở nên khập khiễng. Sự thu hẹp về quy mô biểu diễn hay mức độ phổ biến không đồng nghĩa với sự thoái trào của một loại hình nghệ thuật.

Nếu theo dõi đời sống sân khấu cải lương, có thể thấy loại hình này đang chuyển từ mô hình vận hành cũ sang một hình thức mới, phù hợp hơn với bối cảnh văn hóa - giải trí đương đại. Trước đây, cải lương dựa vào hệ thống đoàn hát, lịch diễn dày và lượng khán giả ổn định nhưng hiện tại, sự đa dạng của các loại hình mới cùng sự cạnh tranh từ truyền hình, điện ảnh, nền tảng số đã thay đổi diện mạo đời sống cải lương. Không còn cảnh khán giả xếp hàng dài mua vé. Một vở diễn cũng không thể kéo dài, diễn xoay vòng tại các rạp như trước. Đó là hệ quả tất yếu khi khán giả đang có quá nhiều lựa chọn giải trí.

Trong 100 năm hình thành và phát triển, cải lương cũng từng có những lần trải qua khủng hoảng. Chẳng hạn ở thập niên 1960-1970, cải lương lao đao trước sự phát triển của phim ảnh Đài Loan (Trung Quốc) , Hồng Kông (Trung Quốc), Ấn Độ… Để tồn tại, một số bầu gánh tìm cách thích nghi.

Ở chặng đường mới, với đặc trưng “cải cách hát ca theo tiến bộ, lương truyền tuồng tích sánh văn minh”, cải lương tiếp tục tìm cách thích nghi; từ thử nghiệm dàn dựng các vở diễn quy mô lớn tại sân khấu ngoài trời đến kết hợp với nhiều loại hình (xiếc, rối, âm nhạc hiện đại…) hoặc thử nghiệm những phong cách, ngôn ngữ dàn dựng mới, thay đổi tiết tấu, cập nhật đời sống trong lối ca diễn, trang phục… Tất cả đều là nỗ lực tiếp cận và chinh phục nhiều đối tượng khán giả.

Sân khấu cải lương chưa bao giờ ngưng hoạt động, chỉ là cách tổ chức và tiếp cận khán giả thay đổi. Trong sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trong thời đại số, cải lương cũng không đứng ngoài xu thế chung. Bên cạnh sàn diễn truyền thống, nghệ sĩ ngày càng chủ động kết nối với công chúng qua các nền tảng mạng xã hội, mở rộng không gian biểu diễn và tiếp cận khán giả theo những cách linh hoạt hơn.

Nhiều chương trình, tiết mục dù được phát trên các nền tảng mạng xã hội vẫn được đầu tư nghiêm túc với sự tham gia của những nghệ sĩ giỏi nghề. Điều đó cho thấy nỗ lực thích ứng và sự năng động của người làm nghề trước những thay đổi của môi trường văn hóa - giải trí.

Bước chuyển mình cùng thế hệ kế thừa

Một trong những yếu tố quan trọng đánh giá sức sống của một loại hình nghệ thuật là lực lượng kế thừa. Hiện tại, cải lương đang xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực. Nếu trước đây nghệ sĩ chủ yếu trưởng thành qua truyền nghề trong các đoàn hát thì nay xuất hiện ngày càng nhiều gương mặt trẻ được đào tạo bài bản tại các trường nghệ thuật chuyên nghiệp. Họ không chỉ vững kỹ năng ca và diễn mà còn được trang bị kiến thức về lý luận sân khấu, cấu trúc kịch bản, âm nhạc truyền thống, phân tích tâm lý nhân vật...

Đáng chú ý, cải lương đã đi qua giai đoạn dài “khát” đạo diễn vừa am hiểu đặc thù nghệ thuật cải lương vừa có tư duy dàn dựng hiện đại. Một lớp đạo diễn mới trưởng thành từ chính sân khấu cải lương, được đào tạo bài bản như Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT) Lê Trung Thảo, Điền Trung, NSƯT Võ Minh Lâm, Minh Trường, Kim Tuyến… đang tạo dấu ấn rõ nét.

Từ trái sang: Trọng Nhân, Thanh Khang và Bảo Ngọc - 3 gương mặt trẻ trong vở Tây Sơn nữ tướng - Chói rạng sơn hà - ẢNH: N.T.

Không dừng lại ở đó, một bộ phận nghệ sĩ tiếp tục học cao học, tham gia các khóa đào tạo nâng cao nhằm bổ sung kiến thức và tích lũy kinh nghiệm. Đây là điểm khác biệt đáng chú ý so với các thế hệ trước, khi việc học chủ yếu dựa vào truyền nghề và trải nghiệm thực tế.

Thực tế đời sống cải lương hiện nay cho thấy dù tần suất biểu diễn chưa dày, mỗi vở vẫn xuất hiện những gương mặt trẻ có khả năng ca, diễn tốt, kỹ năng xử lý tâm lý nhân vật khá vững. Bên cạnh lớp nghệ sĩ giỏi nghề đã trưởng thành như Nghệ sĩ nhân dân Quế Trân, NSƯT Tú Sương, NSƯT Lê Trung Thảo, NSƯT Lê Tứ, Điền Trung, Thanh Thảo…, lực lượng kế thừa đã có NSƯT Võ Minh Lâm, Minh Trường, Nhã Thy, Nguyễn Thanh Toàn, Kim Tuyến, Hoàng Hải… và lớp nghệ sĩ mới như Thanh Khang, Trọng Nhân, Bảo Ngọc…

Cải lương vẫn phải đối mặt nhiều khó khăn, thách thức nhưng không thụ động mà luôn nỗ lực phấn đấu để tái định vị. Không còn là loại hình giải trí đại chúng như trước, cải lương buộc phải tìm một vị trí khác trong đời sống văn hóa đương đại. Cải lương có thể là một loại hình nghệ thuật chọn lọc hơn, kén khán giả hơn nhưng đồng thời chất lượng cũng cao hơn.

Thực tế cho thấy gần đây, nhiều vở diễn được công chúng đánh giá cao dù là những bản dựng lại các vở cũ từng làm mưa làm gió cách đây vài thập niên (Tiếng hò sông Hậu, Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, Gánh cải trạng nguyên…) hay những vở vừa được sáng tác trong những năm gần đây (Khúc tráng ca thành Gia Định, Câu hò đất mẹ, Đời Như Ý…).

Ở góc độ khác, những khó khăn hiện tại có thể xem như một quá trình sàng lọc. Trong hành trình tái định vị, dù ở bối cảnh mới, cải lương vẫn không thể tách rời những giá trị vốn có trong suốt một thế kỷ hình thành, phát triển. Ở đó, những người làm nghề cần có tài năng và cả sự khổ luyện, đồng thời nỗ lực không ngừng để tốt hơn chính mình ngày hôm qua.

Hoa Nguyễn