3 phương án miễn phí vé xe buýt ở TPHCM

Sở Xây dựng TPHCM vừa trình UBND TP dự thảo nghị quyết của HĐND TP về chính sách hỗ trợ người sử dụng vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt. Trọng tâm của đề xuất là miễn 100% giá vé, tuy nhiên cách thức triển khai đang được cân nhắc kỹ lưỡng với 3 phương án khác nhau.

Người dân đón xe buýt điện trên đường Phan Đăng Lưu, TPHCM - Ảnh: Nguyễn Văn

Phương án 1: “Mua” doanh thu chuyến xe

Nhà nước sẽ chi trả toàn bộ doanh thu vận hành cho các tuyến xe buýt. Hành khách đi xe không cần trả tiền, không cần vé.

Ưu điểm lớn nhất của cách làm này là đơn giản, dễ triển khai, giúp người dân tiếp cận dịch vụ nhanh chóng. Tuy nhiên, hạn chế là khó kiểm soát chính xác lượng hành khách thực tế, dễ phát sinh sai lệch trong thanh toán và không tận dụng được dữ liệu vận hành. Ngoài ra, phương án này cũng không thúc đẩy chuyển đổi số, khi hành khách không cần sử dụng hệ thống vé điện tử.

Phương án 2: Thanh toán theo sản lượng hành khách

Ngân sách sẽ chi trả cho đơn vị vận tải dựa trên sản lượng hành khách và giá vé bình quân của từng tuyến. Cách làm này có ưu điểm là gắn chi phí với nhu cầu thực tế, giúp phân bổ ngân sách linh hoạt hơn. Tuy nhiên, bài toán lớn nhất vẫn là độ chính xác của dữ liệu hành khách, bởi việc thống kê sản lượng nếu không minh bạch sẽ dẫn đến khó kiểm soát chi phí. Đây được xem là phương án trung gian, nhưng vẫn tồn tại rủi ro về quản lý và giám sát.

Phương án 3: Trả tiền qua hệ thống vé điện tử

Đây là phương án được Sở Xây dựng đánh giá khả thi nhất là thanh toán toàn bộ tiền vé thông qua hệ thống vé điện tử. Theo đó, hành khách vẫn thực hiện quét thẻ, mã QR hoặc căn cước công dân khi lên xe, nhưng không bị trừ tiền. Dữ liệu từ hệ thống sẽ ghi nhận chính xác lượt đi, làm cơ sở để ngân sách thanh toán lại cho đơn vị vận hành.

Ưu điểm nổi bật của phương án này là minh bạch, kiểm soát chặt chẽ sản lượng hành khách, giúp hạn chế gian lận trong thanh toán, thúc đẩy chuyển đổi số trong giao thông công cộng và tạo nền tảng để tích hợp với các loại hình vận tải khác như metro trong tương lai.

Nhược điểm chủ yếu là yêu cầu hạ tầng công nghệ đồng bộ, tuy nhiên TPHCM hiện đã triển khai hệ thống vé điện tử trên nhiều tuyến, nên điều kiện thực hiện cơ bản đã sẵn sàng.

Nhiều người dân chọn đi xe buýt để tránh nắng nóng, kẹt xe ở TPHCM - Ảnh: Nguyễn Văn

Hiện TPHCM có 180 tuyến xe buýt đang hoạt động, khai thác gần 19.600 chuyến mỗi ngày bởi 42 đơn vị vận tải, với tổng cộng 2.432 phương tiện. Đáng chú ý, hơn 56% số xe đã sử dụng năng lượng sạch như điện và khí CNG. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ chuyển đổi 100% xe buýt sang năng lượng xanh.

Về hạ tầng, TP hiện có 37 bến bãi, hơn 6.200 điểm dừng và đang tiếp tục được đầu tư mở rộng.

Trong bối cảnh TPHCM đang đặt mục tiêu tăng mạnh tỷ lệ người dân sử dụng giao thông công cộng, việc lựa chọn phương án triển khai không chỉ dừng ở bài toán miễn phí, mà còn liên quan đến quản trị dữ liệu, minh bạch tài chính và định hướng chuyển đổi số dài hạn.

Theo Sở Xây dựng, qua rà soát toàn diện, hệ thống hạ tầng và năng lực khai thác xe buýt hiện nay hoàn toàn có thể đáp ứng mức tăng hành khách khoảng 20-30% trong thời gian tới khi miễn phí xe buýt.

Nếu được HĐND TP thông qua, chính sách miễn vé xe buýt có thể được triển khai ngay trong năm 2026, với kinh phí dự kiến khoảng 930 tỷ đồng cho 8 tháng cuối năm.

Tứ Quý