Xác ướp 7.000 năm tuổi và những phát hiện làm thay đổi lịch sử

Hang đá Takarkori được sử dụng làm nơi chôn cất người cổ đại trong hơn 4.000 năm. Ảnh: Đoàn khảo cổ học tại Sahara, Đại học Sapienza Rome

Những phát hiện mới về xác ướp làm thay đổi lịch sử dân cư

Hai xác ướp Takarkori chính là bằng chứng rõ nét nhất cho thấy một nhánh người đã tồn tại hàng nghìn năm nhưng gần như biến mất khỏi dòng dõi nhân loại hiện đại. Kết quả vừa được công bố trên tạp chí Nature đang làm lung lay nhiều giả định lâu nay về lịch sử dân cư châu Phi và quá trình hình thành các cộng đồng người thời tiền sử.

Từ lâu, giới khoa học đã biết rằng Sahara ngày nay là một trong những vùng khô cằn và khắc nghiệt nhất thế giới, từng có diện mạo hoàn toàn khác trong quá khứ. Trong giai đoạn từ khoảng 14.800 đến 5.500 năm trước, được gọi là Thời kỳ Ẩm ướt châu Phi (African Humid Period), Sahara là vùng đất của hồ nước, thảo nguyên và savanna, nơi con người có thể sinh sống, chăn nuôi và canh tác.

Một nghiên cứu di truyền mới cho thấy cộng đồng từng sống trong Sahara xanh ở khu vực tây nam Libya ngày nay có cấu trúc gene hoàn toàn khác biệt, buộc giới khảo cổ phải nhìn lại lịch sử dân cư của lục địa này. Hai xác ướp Takarkori chính là bằng chứng rõ nét nhất cho một nhánh người đã tồn tại hàng nghìn năm nhưng gần như biến mất khỏi dòng dõi nhân loại hiện đại.

Nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ - di truyền học Nada Salem thuộc Viện Nhân học Tiến hóa Max Planck (Đức) dẫn đầu đã phân tích DNA của hai nữ mục dân thời đồ đá mới được bảo tồn tự nhiên tại hốc đá Takarkori. Trong điều kiện khí hậu khô hạn của Sahara, việc thu được vật chất di truyền là cực kỳ khó khăn, nhưng những mảnh DNA còn sót lại vẫn đủ để hé lộ nguồn gốc đặc biệt của họ.

Hai xác ướp 7.000 năm tuổi được phát hiện tại hốc đá Takarkori ở sa mạc Sahara

Theo nghiên cứu, cả hai cá thể đều thuộc về một “quần thể ma”, thuật ngữ dùng để chỉ những nhóm người mà sự tồn tại trước đây chỉ được suy đoán qua dấu vết di truyền mờ nhạt trong người hiện đại, chứ chưa từng được nhận diện qua hài cốt. Nguồn gốc gene của người Takarkori bắt nguồn từ một dòng dõi chưa từng được biết đến ở Bắc Phi, đã tách khỏi các cộng đồng châu Phi hạ Sahara từ rất sớm.

Phân tích cho thấy tổ tiên của họ đã chia tách khỏi các quần thể người ở châu Phi hạ Sahara khoảng 50.000 năm trước, trùng với thời điểm con người hiện đại bắt đầu rời châu Phi để di cư ra thế giới. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ gần gũi giữa người Takarkori và các thợ săn, hái lượm 15.000 năm tuổi tại hang Taforalt ở Morocco, cho thấy một nhánh dân cư cổ ở Bắc Phi từng tồn tại khá độc lập với phần còn lại của lục địa.

Những phát hiện mới ở Sahara

Một phát hiện đáng chú ý khác liên quan đến gene Neanderthal. Người Taforalt mang khoảng một nửa lượng DNA Neanderthal so với người hiện đại ngoài châu Phi. Trong khi ở người Takarkori, tỷ lệ này thấp hơn nhiều, nhưng vẫn cao hơn so với các cộng đồng châu Phi hạ Sahara cùng thời. Điều đó cho thấy họ hầu như không tiếp xúc trực tiếp với Neanderthal, song có thể đã trải qua một số con đường giao thoa gián tiếp.

Sahara từng là vùng thảo nguyên xanh tuơi chứ không khô cằn như hôm nay

Ngoài ra, các nhà khoa học cũng phát hiện một lượng nhỏ gene từ các nông dân vùng Levant (Trung Đông), nhưng nhìn chung cộng đồng Takarkori vẫn gần như tách biệt về mặt di truyền. Chính sự cô lập này, theo nhóm nghiên cứu, đã giúp họ giữ được bản sắc gene riêng trong suốt hàng nghìn năm.

Những dữ liệu mới cũng làm thay đổi cách hiểu về sự lan truyền của nông nghiệp và chăn nuôi ở Sahara xanh. Thay vì được mang tới bởi các làn sóng di cư lớn, những thực hành này nhiều khả năng lan truyền thông qua giao lưu văn hóa. Tổ tiên của người Takarkori vốn là thợ săn – hái lượm, nhưng họ đã sớm tiếp thu và phát triển các kỹ năng làm gốm, đan lát, chế tác công cụ bằng gỗ và xương, đồng thời hình thành các khu định cư lâu dài.

Theo các nhà khoa học, hệ sinh thái đa dạng của Sahara xanh, với hồ nước, đầm lầy, rừng, savanna và vùng núi, đã vô tình tạo ra những rào cản tự nhiên, khiến các cộng đồng người khó giao thoa với nhau. Dưới lớp cát Sahara ngày nay, rất có thể vẫn còn ẩn giấu thêm nhiều dấu tích của thế giới đã mất ấy. Những bí mật đang chờ được phát hiện để hoàn thiện bức tranh về thời kỳ Sahara từng là một trong những vùng đất giàu sự sống nhất trên trái đất.

Anh Vy