Người kể chuyện trăm năm hát bội

Gom nhặt ký ức nghề lưu lại cho đời sau

Phóng viên: Cơ duyên nào khiến ông có ý định thực hiện quyển sách này?

NSND Hữu Danh: Tôi ấp ủ việc ra sách và tích lũy tư liệu đã hàng chục năm, từ suốt quá trình làm nghề và cơ hội tham dự các hội thảo khoa học, gặp gỡ giới chuyên môn, giới nghiên cứu trong nghề khắp nơi.

Sách về hát bội đã ít mà nghiên cứu về hát bội Nam Bộ lại càng hiếm. Trong quá trình tìm hiểu, tôi nhận thấy đánh giá của các học giả còn lưu lại trong các tài liệu về hát bội chưa thống nhất, còn nhiều điểm chưa hoàn chỉnh, thiếu sót về mốc thời gian, các giai đoạn phát triển. Từ đó, tôi quyết định hệ thống và viết lại toàn bộ một cách dễ hiểu nhằm lưu giữ tư liệu cho đời sau, tránh nguy cơ loại hình nghệ thuật này bị mất gốc.

Nghệ sĩ nhân dân Hữu Danh trong vai người ông truyền nghề hát bội cho cháu trong chương trình nghệ thuật hát bội Sắc - ấn ngọc Nam phương - ẢNH: NGỌC TUYẾT

* Chuyện kể về hát bội có điểm gì khác với những công trình viết về hát bội trước đây?

- Đây không phải công trình nghiên cứu mang tính hàn lâm như các bậc tiền bối mà mang tính lược sử, đúc kết từ nhiều sách vở, tài liệu uy tín và đặc biệt là từ truyền thống một gia đình 3 thế hệ “làm bầu” hát bội: ông nội tôi, cô ruột tôi và chính tôi. Từ những gì đọc được, nghe kể và bản thân mắt thấy tai nghe, tôi viết lại, chia sẻ cùng mọi người, nhất là các bạn trẻ đang theo nghề hát bội và muốn tìm hiểu về hát bội.

Các chuyện kể đa phần là về vùng đất Nam Bộ - nơi những sân khấu đình làng trong các lễ hội Kỳ yên vẫn nuôi dưỡng hát bội qua bao thăng trầm. Không riêng hoạt động của nhà hát nghệ thuật hát bội TPHCM, tôi cũng điểm lại các câu lạc bộ, nhóm hát bội vẫn hoạt động mạnh mẽ tại các tỉnh miền Tây, góp phần quan trọng vào việc giữ gìn hát bội giữa dòng chảy thời đại.

* Ông đặc biệt tâm đắc nội dung nào trong quyển sách?

- Mục đích của tôi là để người trẻ biết và hiểu đúng về hát bội nên cố gắng ghi lại những kiến thức và kinh nghiệm mình may mắn được truyền dạy và chứng kiến hoạt động của các nghệ sĩ bậc thầy. Như các quy định về cúng Tổ nghề, lễ khai chầu - đại bội, văn chương và các điệu hát, vũ đạo, âm nhạc, phục trang, hóa trang, mặt nạ… Tôi cò n đưa vào sách hệ thống hình ảnh minh họa mặt nạ chuẩn xác để làm mẫu, tránh việc vẽ sai lệch.

Mong người trẻ hiểu đúng và yêu hơn nghệ thuật truyền thống

* Một loại hình nghệ thuật hàng trăm tuổi cùng một đời làm nghề phong phú ở nhiều vai trò - nghệ sĩ, tác giả, bầu gánh, nhà nghiên cứu - mà chỉ gói gọn trong 200 trang sách liệu có đủ?

- Tôi chưa nghĩ đến cuốn sách tiếp theo nhưng đang ấp ủ dự án mới - một bộ truyện tranh thiếu nhi bằng tuồng. Nghĩa là truyện tranh dành cho thiếu nhi nhưng lời thoại của các nhân vật sử dụng văn biền ngẫu hoặc thơ song thất lục bát (ngôn ngữ đặc trưng của hát bội) được đơn giản hóa để các em nhỏ dễ tiếp cận.

Tôi đã ấp ủ ý tưởng và bắt đầu viết từ 10 năm trước nhưng phải đến khi về hưu mới tập trung thực hiện được. Bộ truyện sẽ kể về gia đình Kiến Chúa có chú Kiến Út ham chơi đi lạc vào hang nhện, bị mắc bẫy và cả gia đình kiến cùng nhau tìm cách giải cứu; qua đó giáo dục đức tính cần cù lao động, tương thân tương ái…

Quyển sách Chuyện kể về hát bội của Nghệ sĩ nhân dân Hữu Danh do Nhà xuất bản Tổng hợp ấn hành - ẢNH: NGỌC TUYẾT

* Vì sao ông không chuyển thể cá c tuồng hát bội kinh điển như San Hậu, Phụng Nghi Đình hoặc các kịch bản Lê Công kỳ án, Đào Duy Từ, Nước mắt quyền thần… của mình thành truyện tranh - sẽ dễ hơn viết truyện hoàn toàn mới?

- Tôi muốn tập trung cho đối tượng độc giả thiếu nhi, để các em nhỏ có thể tiếp xúc với nghệ thuật hát bội một cách nhẹ nhàng, vui vẻ . Hiện tôi đã hoàn thiện 6 tập, đang tìm họa sĩ phù hợp để triển khai. Tôi hy vọ ng phần hình ảnh dễ thương mang dấu ấn hát bội cùng lời thoại biền ngẫu sẽ làm các em nhỏ dễ ấn tượng, dễ nhớ.

Chuyển thể truyện tranh từ kịch bản hát bội sẵn có cũng là ý tưởng hay, có thể tiếp cận cả bạn đọc người lớn. Tôi sẽ cân nhắc cho dự án tiếp theo. Hành trình gieo tình yêu với hát bội của tôi vẫn còn dài lắm…

* Cảm ơn ông đã chia sẻ.

Ninh Lộc (thực hiện)