Bài 4: Định danh số cho tác phẩm để vươn ra thế giới

Nghệ thuật bước qua mọi đường biên

Sự phát triển của công nghệ thực tế ảo (VR) hay thực tế tăng cường (AR) đã và đang tái định nghĩa khái niệm không gian trưng bày. Giờ đây, một bảo tàng hay một phòng tranh không còn bị giới hạn bởi diện tích mặt bằng, vị trí địa lý hay khung giờ mở cửa.

Một tác phẩm trong triển lãm nghệ thuật thị giác We are made of SUN của Fustic. Studio hợp tác cùng nghệ sĩ Mark Vu và phái đoàn EU tại Việt Nam - Ảnh do nhân vật cung cấp

Các tác phẩm được giới thiệu trên các nền tảng trực tuyến, VR hay AR sẽ giúp công chúng tiếp cận nghệ thuật một cách rộng rãi hơn. Theo nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung - Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TPHCM, điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa.

Họa sĩ, giám tuyển Phan Trọng Văn nhấn mạnh rằng chuyển đổi số là giải pháp cho sự đứt gãy dữ liệu mỹ thuật Việt Nam - từng chịu nhiều tổn thất vì nạn tranh giả hay thất lạc hồ sơ nghệ sĩ.

Dưới góc nhìn của một nghệ sĩ thực hành nghệ thuật đa phương tiện, anh Trung Bảo - nhà sáng lập Fustic. Studio - cho rằng sự thay đổi lớn nhất chính là việc nghệ thuật đang chuyển dịch từ một đối tượng để quan sát sang một trải nghiệm để tham gia.

“Ngày nay, nghệ thuật có thể vận hành như một hệ thống mở, nơi khán giả, dữ liệu, không gian, thời gian và sự tương tác đều trở thành một phần của tác phẩm. Người xem không còn chỉ tiếp nhận một ý tưởng mà có thể bước vào, cảm nhận và trở thành một phần câu chuyện đó” - anh Trung Bảo nhấn mạnh.

Tuy công nghệ mang lại những sân chơi không biên giới để nghệ sĩ tự do thử nghiệm các hình thức biểu đạt mới, các chuyên gia đều đồng ý rằng không gian số không thể thay thế hoàn toàn không gian vật lý.

Bản quyền số và cuộc chiến chống tranh giả

Bên cạnh việc mở rộng không gian sáng tạo và tiếp cận công chúng, chuyển đổi số còn được kỳ vọng trở thành lời giải cho những vấn đề tồn tại lâu nay của mỹ thuật và nhiếp ảnh Việt Nam: tranh giả, tranh chép, vi phạm bản quyền, thất lạc dữ liệu tác phẩm... Trong bối cảnh đó, công nghệ vừa là công cụ hỗ trợ sáng tác vừa đóng vai trò quan trọng trong việc xác thực và bảo vệ giá trị tác phẩm.

Đồng tình với quan điểm này, anh Trung Bảo cho rằng: “Công nghệ có thể giúp xây dựng những hệ thống minh bạch hơn về nguồn gốc, quyền sở hữu và lịch sử phát triển của tác phẩm”. Điều này đặc biệt cần thiết khi tác phẩm đương đại ngày càng tồn tại dưới nhiều dạng dữ liệu. Việc lưu giữ đầy đủ các lớp thông tin góp phần xác thực giá trị tác phẩm trong tương lai.

Việc lưu trữ minh bạch nguồn gốc và lịch sử tác phẩm củng cố niềm tin của công chúng, nhà sưu tầm, hoạt động nghệ thuật; đồng thời tạo nền tảng để mỹ thuật, nhiếp ảnh Việt Nam vươn ra thị trường quốc tế.

Mỗi Tác Phẩm Cần Một Căn Cước Riêng

Hiện nay, blockchain và NFT đang được xem như những công nghệ có khả năng mở ra một phương thức quản lý mới cho tài sản nghệ thuật.

NFT (Non-Fungible Token) là chứng chỉ số độc nhất được lưu trữ trên blockchain, cho phép gắn mỗi tác phẩm với một mã định danh riêng biệt. Toàn bộ thông tin về tác giả, thời điểm sáng tác, lịch sử triển lãm, chuyển nhượng hay quyền sở hữu đều có thể được ghi nhận và truy xuất trên hệ thống.

Khách tham quan thưởng thức tác phẩm tại Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM - ẢNH: HỒNG NGA

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở những cuộc mua bán mang tính đầu cơ, công nghệ này khó tạo ra giá trị lâu dài. Còn khi được sử dụng để xây dựng hệ thống chứng thực số, lưu trữ dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và xác lập danh tính cho tác phẩm, blockchain hoàn toàn có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình chuyên nghiệp hóa, minh bạch thị trường mỹ thuật và nhiếp ảnh Việt Nam.

Thực tế, điều mỹ thuật Việt Nam đang thiếu là một hệ thống dữ liệu hành trình của tác phẩm được chuẩn hóa. Theo họa sĩ, giám tuyển Phan Trọng Văn, “Một thị trường nghệ thuật trưởng thành không thể vận hành chỉ bằng niềm tin hay giấy xác nhận thủ công. Tác phẩm cần một hệ thống định danh rõ ràng để bảo vệ nghệ sĩ, nhà sưu tập và cả các thiết chế nghệ thuật”.

Mỗi tác phẩm ảnh trong tương lai có thể được gắn với một mã định danh duy nhất, chứa đầy đủ thông tin về tác giả, thời gian sáng tác, địa điểm, quá trình công bố, triển lãm và quyền sở hữu. Điều đó hỗ trợ bảo vệ bản quyền đồng thời góp phần nâng cao giá trị học thuật và giá trị thương mại của tác phẩm.

Dù vậy, tính khả thi của chúng tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức. Ngoài nguy cơ đầu cơ, trục lợi từ NFT, ông Phan Trọng Văn cho rằng rào cản lớn nhất nằm ở nhận thức về giá trị của dữ liệu: “Chúng ta vẫn chưa quen xem dữ liệu như một tài sản văn hóa”. Trong khi đó, ông Đoàn Hoài Trung khẳng định: “Công nghệ chỉ là công cụ. Điều quan trọng hơn là hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và nâng cao năng lực số cho đội ngũ văn nghệ sĩ”.

Blockchain và NFT có khả thi tại Việt Nam không? Câu trả lời có lẽ là có nhưng không phải với vai trò của một cơn sốt đầu tư như từng diễn ra trên thị trường quốc tế. Mô hình này cần được triển khai bài bản thành một hệ thống chứng thực số chính thống với sự tham gia, bảo trợ của cơ quan quản lý, các tổ chức nghệ thuật, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng nghệ sĩ.

Chuyển đổi số không làm thay đổi giá trị của nghệ thuật mà làm thay đổi cách những giá trị ấy được lưu giữ, bảo vệ, lan tỏa. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, bản quyền được tôn trọng và tác phẩm được xác thực minh bạch, nghệ thuật Việt Nam sẽ có thêm cơ hội bước ra thế giới bằng chính bản sắc của mình.

Khánh Đan - Hồng Nga - Phương Nhã