Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp TPHCM tăng trưởng vượt bậc

Đường Võ Nguyên Giáp - một trục giao thông huyết mạch của TPHCM. Sự ra đời của Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp TPHCM có bước đột phá về phát triển hạ tầng, trong đó có hạ tầng giao thông - ẢNH: VŨ QUYỀN

Yêu cầu từ thực tiễn

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thiện Trí - Trường đại học Luật TPHCM - phân tích, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt xuất phát từ đòi hỏi của thực tiễn quản trị.

Năm 2023, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 98 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TPHCM. Cuối năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết 260 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 98.

Theo bà Thiện Trí, các nghị quyết này đã góp phần tháo gỡ một số điểm nghẽn, mở rộng không gian sáng tạo trong quản lý, điều hành nhưng các cơ chế trong nghị quyết vẫn mang tính cục bộ, có thời hạn và có phạm vi áp dụng hạn chế. Một siêu đô thị với hơn 14 triệu dân không thể phát triển bền vững dựa trên những chính sách có tính ngắn hạn.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thiện Trí

Để giải quyết những vấn đề mang tính hệ thống như ngập lụt, kẹt xe, quá tải hạ tầng, cần lộ trình 20-30 năm. Về địa lý, TPHCM có sự đan xen giữa đô thị trung tâm, vùng ven và các khu vực đặc thù như Côn Đảo, khiến yêu cầu quản lý phức tạp hơn, vượt quá khả năng đáp ứng của hệ thống pháp luật hiện hành vốn được thiết kế cho mặt bằng chung 63 tỉnh, thành.

Bà cho rằng, Luật Đô thị đặc biệt phải giải quyết hài hòa mối quan hệ trung ương và địa phương theo hướng vừa tăng quyền chủ động, linh hoạt cho TPHCM, vừa bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Trọng tâm của đạo luật này là phân quyền thực chất, đặc biệt là ở các lĩnh vực gắn với đặc thù đô thị lớn, trong đó tự chủ tài chính và đầu tư giữ vai trò then chốt.

Nếu không bảo đảm được quyền chủ động về ngân sách thì các quyền tự chủ khác như quy hoạch, đất đai, y tế, giáo dục cũng khó phát huy hiệu quả. Luật cần tạo điều kiện để chính quyền TPHCM chủ động hơn trong việc phân bổ, huy động nguồn lực, đồng thời kế thừa và điều chỉnh các cơ chế về phí, lệ phí và điều tiết nguồn thu.

Tại hội thảo tìm giải pháp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế chiều 13/3, Chủ tịch TPHCM Nguyễn Văn Được cho biết, trong một cuộc họp của Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang đã đề xuất cho phép Đảng bộ, chính quyền TPHCM xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt và Bộ Chính trị đã đồng ý với đề xuất này.

Phó giáo sư, tiến sĩ Võ Trí Hảo

Đồng quan điểm, phó giáo sư, tiến sĩ Võ Trí Hảo - Viện Pháp luật quốc tế và so sánh, Trường đại học Kinh tế - Luật thuộc Đại học Quốc gia TPHCM - ví von, TPHCM như một “người khổng lồ” đang phải mặc chiếc áo quá chật. Việc Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng luật là tín hiệu cho thấy, TPHCM cần “chiếc áo” rộng hơn, phù hợp hơn.

Theo ông, vấn đề cốt lõi là phải trao quyền dứt khoát. Nhiều cơ chế đặc thù trước đây vẫn kèm theo các điều kiện như “theo quy định hiện hành” hoặc phải xin ý kiến bộ, ngành, dẫn đến tình trạng “xin - cho” kéo dài, làm giảm hiệu quả chính sách.

Khơi thông nguồn lực, đột phá về tư duy quản trị

Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng

Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội - cho rằng, Luật Đô thị đặc biệt cần xác lập rõ những lĩnh vực mà chính quyền TPHCM được chủ động quyết định hoàn toàn. Một thành phố có quy mô diện tích, dân số và kinh tế như TPHCM không thể chỉ dựa vào ngân sách truyền thống.

Theo ông, luật mới cần cho phép áp dụng các công cụ tài chính hiện đại như khai thác giá trị gia tăng từ đất đai theo mô hình TOD, phát hành trái phiếu đô thị, phát triển các quỹ đầu tư hạ tầng và huy động nguồn lực quốc tế. Đây là điều kiện tiên quyết để đầu tư các siêu công trình như metro, hạ tầng số hay ứng phó biến đổi khí hậu.

Luật cũng cần thiết kế các “không gian thể chế thử nghiệm”, cho phép chính quyền TPHCM chủ động triển khai các mô hình mới về kinh tế số, kinh tế xanh trước khi nhân rộng. Phần lớn nguồn lực của các đô thị lớn trên thế giới đến từ chính giá trị gia tăng của đất đai. Do đó, Luật Đô thị đặc biệt cần biến tài sản công thành nguồn lực phát triển ổn định, dài hạn, giúp TPHCM chuyển từ tư duy “xin nguồn lực” sang “tự tạo nguồn lực”.

Để luật thực sự tạo đột phá, phó giáo sư, tiến sĩ Võ Trí Hảo đề xuất nghiên cứu áp dụng cơ chế phủ quyết trong quản trị, tức là chính quyền TPHCM được chủ động triển khai chính sách, dự án mà không cần xin phép trước và các cơ quan trung ương sẽ xem xét, phủ quyết trong một thời hạn nhất định.

Nếu quá thời hạn mà cấp trung ương không có ý kiến thì quyết định của cấp thành phố mặc nhiên có hiệu lực. Cơ chế này giúp rút ngắn thời gian xử lý các vấn đề cấp bách, đồng thời vẫn bảo đảm sự giám sát cần thiết từ cấp vĩ mô.

Tuy nhiên, tiến sĩ Nguyễn Thị Thiện Trí cũng cảnh báo về việc tránh lãng phí nguồn lực thể chế. Theo bà, cần tránh 2 xu hướng: một là đặt ra các quy định vượt quá năng lực thực tế của bộ máy, hai là thận trọng quá mức, chỉ đề xuất những cơ chế an toàn. Luật không nên được kỳ vọng như chiếc đũa thần mà là công cụ tháo gỡ điểm nghẽn một cách thực tế, “vừa tầm, đúng việc”.

Bà cũng lưu ý, bên cạnh thể chế, năng lực của đội ngũ thực thi là yếu tố sống còn. Việc trao quyền nhiều hơn cũng đồng nghĩa yêu cầu cao hơn về năng lực quản trị. TPHCM cần nguồn nhân lực không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có tư duy chiến lược và am hiểu thực tiễn để biết dùng luật. Đi kèm với đó là bài toán đãi ngộ.

Luật Đô thị đặc biệt cần mở ra cơ chế linh hoạt về tài chính công và quản trị nhân sự, cho phép chính quyền TPHCM chủ động thiết kế chính sách thu nhập gắn với hiệu quả công việc để giữ chân người tài.

Bà cũng cho rằng, sự thành công của Luật Đô thị đặc biệt phụ thuộc vào khả năng hòa nhịp với hệ thống pháp luật chung. Cần xác lập nguyên tắc minh bạch, theo hướng những nội dung đã được quy định trong Luật Đô thị đặc biệt được ưu tiên áp dụng tuyệt đối.

Khi tạo được sự thống nhất này, cấp trung ương sẽ yên tâm hơn khi phân quyền và chính quyền địa phương sẽ tự tin hơn trong việc hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo. Luật Đô thị đặc biệt không phải là sự ưu ái mà là khuôn khổ phù hợp giúp chính quyền TPHCM chủ động điều hành, tạo nền tảng phát triển bền vững, tương xứng với vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước.

Thanh Tâm