Trao quyền đủ mạnh đi đôi với kiểm soát minh bạch

Ảnh minh họa

Việt Nam đã có Luật Thủ đô (sửa đổi năm 2025) với các quy định riêng cho TP Hà Nội, cho thấy cả Hà Nội và TPHCM đều là đô thị đặc thù, song mức độ phân quyền, mô hình quản trị và cơ chế kiểm soát cần được thiết kế khác nhau, phù hợp với vai trò của từng đô thị.

Nếu Hà Nội là trung tâm chính trị, hành chính quốc gia thì TPHCM là trung tâm kinh tế, tài chính, đổi mới sáng tạo của cả nước và vùng kinh tế phía Nam. Vì vậy, Luật Đô thị đặc biệt dành cho TPHCM cần hướng tới mục tiêu tạo động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế và mở rộng không gian phát triển cho một siêu đô thị đầu tàu.

Trọng tâm của luật là tăng tính linh hoạt, khả năng thử nghiệm và phản ứng nhanh, thông qua việc trao quyền rộng hơn cho TPHCM trong các lĩnh vực mới, gắn với cơ chế phân quyền tài chính mạnh và công cụ quản lý hiện đại. Luật Đô thị đặc biệt cần xác lập rõ vị trí pháp lý riêng cho TPHCM, xử lý hài hòa quan hệ giữa luật chung và luật riêng, giữa cơ chế đặc thù với Luật Chính quyền địa phương và các đạo luật thống nhất. Các quy định đặc thù chỉ có ý nghĩa khi được chọn lọc kỹ, tránh chồng lấn, đảm bảo tính ổn định của hệ thống pháp luật quốc gia.

Theo nguyên tắc phân quyền, thẩm quyền của chính quyền đô thị đặc biệt chỉ nằm trong khuôn khổ hành chính, không mở rộng sang lập pháp hay tư pháp và phải được quy định bằng luật để đảm bảo ổn định lâu dài. Các thẩm quyền địa phương thường gồm 3 nhóm: dịch vụ truyền thống (nhà ở, giao thông, văn hóa, xã hội), lĩnh vực xã hội (y tế, giáo dục, lao động, việc làm) và nhóm vĩ mô như quy hoạch đô thị, môi trường, hợp tác phát triển, trong đó nhóm sau thường gắn với phân quyền có điều kiện từ trung ương.

Đối với TPHCM, các cơ chế phân quyền có thể kế thừa từ Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260, nhất là trong các lĩnh vực then chốt như quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường và phát triển kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, phân quyền chỉ có ý nghĩa khi đi kèm công cụ thực thi, gồm quyền về pháp lý, tài chính và tổ chức bộ máy như ban hành văn bản quy phạm, quản lý ngân sách và công vụ. Luật cũng cần phân định rõ giữa thẩm quyền riêng của thành phố với các lĩnh vực chia sẻ hoặc phân cấp, ủy quyền từ trung ương, đảm bảo cơ chế phối hợp linh hoạt và thống nhất của chiến lược quốc gia.

Một nội dung quan trọng là cơ chế điều tiết và chia sẻ lợi ích. TPHCM cần được đặt trong mối liên kết chặt chẽ với Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, thể hiện qua quy hoạch và cơ chế phối hợp liên vùng. Luật cũng cần trao cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) để TPHCM triển khai các mô hình mới như fintech, AI, PPP thế hệ mới, có đánh giá, báo cáo để nhân rộng nếu hiệu quả.

Cùng với việc mở rộng quyền hạn cần thiết lập cơ chế giám sát tương xứng, theo hướng tăng cường hậu kiểm, thông qua giám sát của HĐND, giám sát của tổ chức Đảng, giám sát của xã hội và hệ thống tư pháp. Cần áp dụng rộng rãi các công cụ như kiểm toán, bộ chỉ số đánh giá hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh. Đặc biệt, cần tăng cường vai trò của tòa án hành chính để kiểm soát tính hợp pháp của các quyết định hành chính cá biệt và các văn bản quy phạm do chính quyền đô thị ban hành.

Tóm lại, Luật Đô thị đặc biệt phải vừa trao quyền đủ mạnh để TPHCM bứt phá, vừa thiết lập cơ chế kiểm soát minh bạch, ổn định, đảm bảo hài hòa giữa tính đặc thù của siêu đô thị và tính thống nhất của hệ thống pháp luật quốc gia.

Phó giáo sư, tiến sĩ NGUYỄN HOÀNG ANH - Phó hiệu trưởng Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội