Cần những giải pháp linh hoạt trong điều kiện mới

Quy hoạch thoát nước là một hệ thống có tính kế thừa và liên kết chặt chẽ, không thể xử lý theo kiểu “ngập đâu vá đó”. Vì vậy, điều quan trọng nhất hiện nay là phải đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đã được phê duyệt thay vì liên tục đề xuất giải pháp mới nhưng lại chậm triển khai. Những khu vực nào tiếp tục phát sinh điểm ngập thì điều chỉnh quy hoạch cục bộ, nhưng trước hết phải hoàn thành đúng tiến độ các dự án đang làm.

Khu vực Thủ Đức được xem là “rốn ngập” của thành phố. Đây là vùng địa hình thấp, chịu ảnh hưởng nặng của triều cường và quá trình đô thị hóa nhanh. Giải pháp căn cơ cho khu vực này là nâng cốt nền đô thị, nhưng việc tôn nền cần thời gian và nguồn lực rất lớn nên trước mắt vẫn phải áp dụng các giải pháp tình thế. Đối với các khu dân cư cũ như Hiệp Bình, Tam Bình, cần tiếp tục đắp đê bao kết hợp với hệ thống bơm chống ngập, đồng thời có thể nghiên cứu thêm các giải pháp như hồ điều tiết, hầm chứa nước mưa để giảm áp lực cho hệ thống cống hiện hữu. Những khu đô thị mới có thể áp dụng công nghệ thoát nước hiện đại, còn các khu dân cư cũ phải chấp nhận những giải pháp thích nghi thực tế hơn.

Bối cảnh tự nhiên và đô thị của TPHCM đã thay đổi quá nhiều so với vài chục năm trước - thời điểm lập những quy hoạch thoát nước đầu tiên. Khi đó, khái niệm biến đổi khí hậu hay nước biển dâng gần như chưa được tính đến. Các số liệu thiết kế trước đây chủ yếu dựa trên thống kê lượng mưa lịch sử, trong khi thời tiết ngày càng cực đoan, mưa lớn xuất hiện với tần suất và vũ lượng cao hơn. Tốc độ đô thị hóa nhanh khiến bề mặt đất bị bê tông hóa, nhiều kênh rạch tự nhiên bị san lấp để thay bằng hệ thống cống kín khiến khả năng thoát nước, thấm nước suy giảm đáng kể. Kênh rạch tự nhiên có khả năng chứa và tiêu thoát nước linh hoạt hơn rất nhiều so với cống hộp.

Từ thực tế đó, cơ quan chức năng của TPHCM cần tính toán lại toàn bộ các tham số thoát nước trong điều kiện mới, bao gồm lượng mưa, tác động của triều cường, mặt cắt hệ thống thoát nước và đặc biệt là độ dốc dòng chảy. Lâu nay, nhiều dự án chú trọng mở rộng mặt cắt cống nhưng lại chưa quan tâm đúng mức đến độ dốc thoát nước. Nếu không đảm bảo độ dốc thì nước không thể thoát được dù cống có lớn đến mấy.

Ngoài ra, cần rà soát kỹ các quy hoạch thoát nước cục bộ ở từng khu dân cư - nhất là những nơi mà xung quanh còn hệ thống sông, kênh, rạch tự nhiên - để tận dụng hướng thoát nước ra các trục tiêu thoát lớn. Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, cần đặc biệt lưu ý tiến độ các dự án chống ngập trọng điểm. Ví dụ, việc sớm hoàn thành dự án chống ngập do triều (vốn đầu tư khoảng 10.000 tỉ đồng) sẽ góp phần giải quyết đáng kể tình trạng ngập. Đồng thời, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, cần xây dựng các giải pháp thích nghi linh hoạt hơn.

Ở góc độ cộng đồng, ý thức của người dân cũng đóng vai trò rất quan trọng. Việc xả rác, đổ xà bần xuống kênh rạch khiến dòng chảy bị cản trở, giảm khả năng thoát nước, làm cho tình trạng ngập thêm nghiêm trọng. Do đó, cần tuyên truyền đi đôi với xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để nâng cao ý thức người dân, bảo vệ hệ thống thoát nước đô thị.

Tiến sĩ Võ Kim Cương - nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TPHCM