Khi sở thích và năng lực đối lập, con đường nào dẫn đến thành công?

Là người gắn bó hơn 20 năm với ngành giáo dục các cấp phổ thông, tôi thấu hiểu những thử thách trong hướng nghiệp và nỗi giằng co này. Trong thực tế tư vấn, dựa trên các học thuyết tâm lý hiện đại và tình hình thị trường lao động, tôi cho rằng chúng ta nên ưu tiên chọn “kim chỉ nam” năng lực.

Tiến sĩ giáo dục học Nguyễn Thị Thu Huyền

Hướng nghiệp thông minh cùng lý thuyết holland

Lý thuyết mật mã Holland chia con người thành 6 nhóm đặc trưng: kỹ thuật, nghiên cứu, nghệ thuật, xã hội, quản lý và nghiệp vụ. Mỗi nhóm đều đòi hỏi những bộ kỹ năng riêng biệt.

Ví dụ, người nhóm nghiệp vụ cần sự tỉ mỉ, kỹ năng làm việc tốt với con số và quy trình văn phòng. Người nhóm xã hội cần năng lực giao tiếp và sự thấu cảm. Nếu một học sinh thích làm bác sĩ (nhóm nghiên cứu/xã hội) nhưng lại thiếu năng lực tư duy khoa học hoặc sự kiên trì trong nghiên cứu, sở thích đó rất có thể chỉ là một sự ngộ nhận nhất thời. Năng lực mới là thứ giúp bạn hoàn thành công việc hiệu quả, tạo ra giá trị thực tế cho tổ chức và chính bản thân.

Giỏi sinh ra thích - chìa khóa bền vững cho nghề nghiệp

Sở thích thường mang tính cảm tính và dễ thay đổi theo thời gian, môi trường. Một bạn trẻ có thể thích marketing vì thấy nó hào nhoáng. Thế nhưng, khi thực sự bước vào nghề, áp lực về doanh số và dữ liệu có thể dập tắt sở thích đó ngay lập tức.

Nếu năng lực kém, bạn khó đạt được thành tựu ở lĩnh vực đó dù nỗ lực rất nhiều; đồng thời sự hăm hở, hào hứng, đam mê ban đầu dễ lụi tàn. Lời chê bai, cái lắc đầu của người đồng hành, người quản lý có thể khiến bạn tự ti, ngao ngán và buông lơi ý chí phấn đấu.

Ngược lại, năng lực - đặc biệt là các năng lực cốt lõi như tư duy giải quyết vấn đề, khả năng tự học hay tư duy sáng tạo - là những nền tảng vững chắc. Khi làm việc bản thân giỏi, bạn dễ đạt được thành tựu. Cảm giác thành công kích thích não bộ tạo ra hưng phấn, từ đó nảy sinh sự yêu thích bền vững đối với công việc. Nói cách khác, giỏi sinh ra thích thường bền vững hơn thích sinh ra giỏi.

Không ai trả lương cho đam mê, chỉ trả cho hiệu quả

Thị trường lao động không trả lương cho đam mê của bạn mà trả lương cho hiệu quả bạn mang lại. Một người có năng lực tốt luôn có nhiều sự lựa chọn hơn.

Hiện nay, xu hướng dịch chuyển lao động trong khu vực Đông Nam Á đang mở rộng với 12 ngành nghề được tự do dịch chuyển. Nếu có năng lực chuyên môn tốt và kỹ năng bổ trợ (ngôn ngữ, công nghệ), cơ hội của bạn là vô tận. Ngay cả khi bạn học một ngành nhưng làm một nghề khác (trái ngành), chính nền tảng năng lực tự học và khả năng thích nghi sẽ giúp bạn tồn tại. Một kỹ sư môi trường có năng lực tổ chức vẫn có thể trở thành nhà quản lý nhân sự xuất sắc.

Học sinh Trường THPT Ten Lơ Man tham gia hoạt động hướng nghiệp - Nguồn ảnh: Trường THPT Ten Lơ Man

Hiểu mình trước khi chọn nghề

Để giải quyết sự khác biệt giữa ý định của con và kỳ vọng của cha mẹ, chúng ta cần thực hiện quy trình 5 bước:

- Chấp nhận sự thay đổi: Hiểu rằng hướng nghiệp là một quá trình
linh hoạt.

- Tìm hiểu bản thân: Sử dụng các công cụ đánh giá năng lực khoa học.

- Tìm hiểu thị trường: Cung cấp thông tin về các ngành nghề triển vọng (chuyên viên dữ liệu, chiến lược gia marketing…).

- Phân tích các con đường hay thị trường đào tạo: Không nhất thiết phải đi con đường đại học thẳng tắp mà có thể học trung cấp, liên thông hoặc học nghề.

- Cam kết và trải nghiệm: Cho trẻ cơ hội tham gia các chương trình trải nghiệm thực tế tại doanh nghiệp để va chạm với áp lực thực sự của nghề nghiệp.

Nếu phải lựa chọn giữa một bên là sở thích cháy bỏng nhưng năng lực hạn chế và một bên là năng lực vững vàng nhưng cảm xúc chưa sâu, tôi khuyên bạn chọn năng lực. Hãy xây dựng sự nghiệp trên vùng đất bạn mạnh nhất, sau đó dùng thành công nuôi dưỡng đam mê. Một nền tảng năng lực tốt sẽ cho bạn sự tự do và tự chủ để theo đuổi bất kỳ sở thích nào trong tương lai.

Tiến sĩ giáo dục học Nguyễn Thị Thu Huyền