Di sản Sài Gòn: Giữ cái còn lại hay cứu cái đang mất?

Sáng 21/3, tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TPHCM), toạ đàm “Nhìn về di sản Sài Gòn: Gìn giữ, bảo tồn và phát triển”, thuộc khuôn khổ Tuần lễ sách Phương Nam đã diễn ra. Sự kiện có sự tham dự của diễn giả là Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, TS. Nguyễn Thị Hậu và Nhiếp ảnh gia (NAG) Minh Hòa.

Ký ức đô thị cần “điểm bám” để tồn tại

Theo TS. Nguyễn Thị Hậu, di sản đô thị Sài Gòn là sự kết hợp giữa yếu tố vật thể và phi vật thể. Tuy nhiên, ký ức đô thị là một dạng di sản phi vật thể, chỉ có thể tồn tại khi gắn với những “điểm bám” cụ thể trong không gian.

TS. Nguyễn Thị Hậu phát biểu tại sự kiện

Những công trình, tuyến đường hay cảnh quan quen thuộc chính là nơi ký ức được hình thành và lưu giữ. Khi các yếu tố này biến mất, ký ức cũng dần mờ nhạt, thậm chí đứt gãy giữa các thế hệ.

Từ đó, vấn đề bảo tồn được đặt lại: không chỉ giữ từng công trình riêng lẻ, mà cần bảo tồn trong tổng thể không gian đô thị. Một khu vực hay tuyến phố có thể mang giá trị không kém một công trình, nếu nó góp phần duy trì “khung ký ức” của thành phố.

Sự kiện có sự tham dự của Nhà nghiên cứu trăm tuổi Nguyễn Đình Tư

Một điểm đáng chú ý trong phần trình bày của TS. Nguyễn Thị Hậu là quan điểm: bảo tồn di sản không đồng nghĩa với “đóng băng” không gian đô thị, mà có thể gắn với khai thác giá trị để tạo ra lợi ích kinh tế.

"Các công trình, khu vực di sản nếu được tổ chức và khai thác hợp lý có thể trở thành nguồn lực cho du lịch, dịch vụ và các hoạt động văn hóa" - TS. Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh. Đây cũng là cách để di sản tiếp tục “sống” trong đời sống hiện đại, thay vì chỉ tồn tại như những đối tượng trưng bày.

Tư liệu hóa hiện tại là một cách bảo tồn​

Bên cạnh góc nhìn học thuật, kho lưu trữ ảnh của NAG Minh Hòa cho thấy một hướng tiếp cận khác: bảo tồn thông qua việc ghi chép và tư liệu hóa.

Với các dự án ảnh như “Xưa và Nay” hay những bộ ảnh "Có một Sài Gòn bình yên đến thế", "Có một Sài Gòn bình yên đến lạ" trong khoảng thời gian giãn cách, anh lựa chọn ghi lại những thay đổi của thành phố qua từng không gian cụ thể. Các khu vực như chợ Bến Thành, công trường Mê Linh hay đường Đồng Khởi được đặt trong sự so sánh giữa quá khứ và hiện tại, qua đó phản ánh rõ quá trình biến đổi đô thị.

NAG Minh Hòa mong muốn lan toả câu chuyện di sản bằng hình ảnh

Đáng chú ý, những hình ảnh về Sài Gòn trong giai đoạn giãn cách, từ đường phố vắng lặng đến các khu chợ đóng cửa được xem như tư liệu đặc biệt. Đây không chỉ là những khoảnh khắc hiếm gặp, mà còn là dữ liệu trực quan về một giai đoạn lịch sử cụ thể của thành phố.

Trường Marie Curie dưới ống kính của NAG Minh Hòa

Ngoài ra, việc ghi lại các công trình kiến trúc như hệ thống trường học xây dựng từ thời Pháp thuộc cũng góp phần bổ sung thông tin cho nghiên cứu di sản. Những chi tiết về kiến trúc, tên gọi hay biến đổi công năng đều mang giá trị tư liệu, nếu được lưu giữ đúng cách.

Những hình ảnh hiếm về một Sài Gòn vắng lặng được lưu lại như một ký ức không thể quên - Ảnh: NAG Minh Hoà

Điểm chung của các tham luận tại tọa đàm là không đặt bảo tồn và phát triển ở hai phía đối lập. Trong bối cảnh đô thị liên tục biến đổi, việc giữ lại toàn bộ là điều không khả thi.

Vấn đề nằm ở lựa chọn giữ cái gì, bằng cách nào và để phục vụ cho mục tiêu gì. Khi những yếu tố cốt lõi được nhận diện rõ, việc bảo tồn sẽ không còn là phản ứng trước mất mát, mà trở thành một phần trong chiến lược phát triển đô thị.

Ở góc độ đó, di sản không chỉ thuộc về quá khứ. Cách một thành phố lưu giữ và kể lại câu chuyện của mình cũng chính là cách nó định hình tương lai.

Hồng Nga