Bạo hành từ cha mẹ khiến trẻ sống trong ‘căng thẳng độc hại’ suốt đời

Bạo hành âm thầm phá huỷ não bộ trẻ

Theo tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh, Chủ nhiệm bộ môn Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam, não bộ trẻ em vẫn đang trong giai đoạn phát triển mạnh, đặc biệt là vùng kiểm soát hành vi và điều tiết cảm xúc. Trong giai đoạn này, môi trường chăm sóc có ảnh hưởng quyết định đến sự phát triển của trẻ.

Khi liên tục bị bạo hành hoặc bỏ bê, cơ thể trẻ sẽ phản ứng như đang đối diện với một mối đe dọa sinh tồn. Hóc môn căng thẳng được tiết ra liên tục, khiến trẻ rơi vào trạng thái “chiến đấu”, “bỏ chạy” hoặc “đóng băng” để tự bảo vệ bản thân. Nếu phải sống trong sợ hãi kéo dài, trẻ sẽ rơi vào trạng thái “căng thẳng độc hại”.

Đáng sợ hơn, khi sự đe dọa đến từ chính cha mẹ - những người lẽ ra phải mang lại cảm giác an toàn - não bộ trẻ buộc phải luôn cảnh giác để thích nghi và tồn tại ngay trong chính mái nhà của mình. Những tổn thương âm ỉ này khiến cấu trúc não bộ bị thay đổi: vùng phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy” phát triển quá mức, trong khi các vùng liên quan đến tư duy, cảm xúc và phán đoán lại bị kìm hãm.

Hệ quả là trẻ giảm khả năng tập trung, học tập sa sút, khó xử lý thông tin và trở nên chậm chạp, ngơ ngác. Nghiên cứu của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ cho thấy bạo hành và bỏ bê đều dẫn tới chậm phát triển nhận thức nghiêm trọng, kéo dài từ thời thơ ấu đến tuổi trưởng thành.

Không chỉ vậy, bạo hành thể chất còn liên quan đến các hành vi chống đối xã hội, phạm pháp; bạo hành tinh thần làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần; còn sự bỏ bê có thể khiến khả năng xử lý cảm xúc bị suy giảm đến tận tuổi trung niên.

Theo các chuyên gia, hậu quả nghiêm trọng nhất của bạo hành là phá vỡ niềm tin và cảm giác an toàn của trẻ. Thay vì học rằng mình được yêu thương và thế giới này đáng tin cậy, nhiều em lại lớn lên với nỗi sợ hãi, mặc cảm và tổn thương kéo dài suốt cuộc đời. Tuy nhiên, nếu được can thiệp sớm và hỗ trợ đúng cách, trẻ vẫn có cơ hội phục hồi.

Nhiều vụ bạo hành, bỏ bê dẫn tới những tổn thương sâu sắc cho trẻ em - Ảnh: Minh họa

Không thể xem là chuyện riêng của gia đình

Theo số liệu được dẫn trong bài viết, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 2.000 vụ bạo hành và ngược đãi trẻ em nghiêm trọng, phần lớn do chính người quen biết hoặc những người được trẻ tin tưởng gây ra.

Hiện tổng đài bảo vệ trẻ em 111 tiếp nhận khoảng 300.000 cuộc gọi mỗi năm, cho thấy nhu cầu hỗ trợ rất lớn. Tuy nhiên, mức độ nhận biết và niềm tin của người dân vào khả năng phản hồi của hệ thống vẫn chưa đồng đều.

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần xây dựng hệ thống bảo vệ trẻ em mạnh mẽ hơn, trong đó có cơ chế báo cáo bắt buộc đối với giáo viên, nhân viên y tế, công tác xã hội và công an khi phát hiện nghi ngờ bạo hành trẻ. Đồng thời, cần có biện pháp bảo vệ pháp lý cho người báo tin.

Một giải pháp quan trọng khác là phát triển công tác xã hội dựa vào cộng đồng, hỗ trợ các gia đình khủng hoảng trước khi tình trạng trở nên nghiêm trọng. Bên cạnh đó, việc phổ biến hỗ trợ sức khỏe tâm thần và giáo dục kỹ năng làm cha mẹ cũng được xem là công cụ phòng ngừa thiết yếu, bởi nhiều phụ huynh bạo hành con thực chất đang chịu áp lực tâm lý, căng thẳng hoặc chưa từng được tiếp cận phương pháp nuôi dạy con không bạo lực.

Bài viết cũng nhấn mạnh vai trò của giáo dục quyền trẻ em từ sớm, giúp trẻ hiểu cơ thể mình cần được tôn trọng, biết nhận diện hành vi sai trái và tìm kiếm người đáng tin cậy để cầu cứu khi cần thiết.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các quốc gia Bắc Âu như Na Uy, Thụy Điển hay Phần Lan đều xây dựng hệ thống bảo vệ trẻ em dựa trên triết lý phòng ngừa và hỗ trợ sớm thay vì chỉ can thiệp khi hậu quả đã xảy ra. Khoảng 80% trẻ trong hệ thống phúc lợi của Na Uy được nhận các dịch vụ hỗ trợ thay vì chỉ bị điều tra hoặc tách khỏi gia đình.

Theo các chuyên gia, bài học lớn nhất từ những mô hình hiệu quả trên thế giới là bảo vệ trẻ em phải được xem là trách nhiệm của toàn xã hội, thay vì là “chuyện riêng” của mỗi gia đình.

Ngọc Anh