Nhà thơ Trang Thanh: Giữ linh hồn cho thơ trong thời đại AI

Nhà thơ Trang Thanh

*Phóng viên: Chị vừa làm giám khảo một cuộc thi thơ, đọc hàng ngàn bài thơ dự thi chị có cảm nhận thế nào về đời sống thi ca hôm nay?

-Nhà thơ Trang Thanh: Tôi khá bất ngờ với hơn 3.000 bài thơ dự thi, cho thấy sự phong phú của giọng điệu, cách tiếp cận đề tài, điểm nhìn nghệ thuật... Đặc biệt, ký ức nông thôn, gắn với những suy tư về thân phận con người có lẽ là dòng mạch cảm hứng nổi bật. Nhưng trải nghiệm thẩm mỹ đặc biệt với tôi lại nằm ở mảng đề tài lực lượng công an. Tôi khá bất ngờ khi đề tài này lại có thể thu hút nhiều khám phá và những nỗ lực thể hiện đến thế, nên không thể nói là không cảm động khi đọc được những chùm thơ khá hay với cách thể hiện mới lạ của các tác giả mà tên tuổi cũng còn rất lạ trên văn đàn.

*Thơ ca Việt Nam hiện nay đang đứng trước một nghịch lý, số lượng người viết ngày càng đông, nhưng những giọng thơ thực sự mới và có khả năng định hình thẩm mỹ thời đại lại khá hiếm. Chị thấy nhận định này đúng?

-Trong phạm vi cuộc thi thơ, nghịch lý số lượng người viết đông nhưng giọng mới vẫn thiếu thì vẫn là “chuyện cũ” khi đa số người viết chỉ cần rắc chút cảm xúc lên những câu chữ được chắp vần sao cho mượt tai. Trong khi nội hàm của việc đặt vấn đề thi ca, nhà thơ có thể định hình thẩm mỹ thời đại, đã cho thấy thơ là địa hạt khó khăn, cao siêu rồi. Thực trạng, câu chữ cũ kỹ mượt tai vẫn chiếm tỉ lệ áp đảo trong đời sống thơ ca và đa số người đọc cũng đang bị lạc lối thẩm mỹ. Thơ, viết đã khó, đọc cũng không dễ. Nếu cứ mãi nhầm lẫn những gì mượt tai cũng là thơ thì khó tìm ra những giọng điệu thực sự của thơ.

*Đời sống văn chương đang có nhiều tranh luận về sự xuất hiện của thơ do trí tuệ nhân tạo hỗ trợ. Với chị, sự can dự của công nghệ vào quá trình sáng tác đặt ra những câu hỏi gì về khái niệm “tác giả” và “tính nguyên bản” trong thi ca?

- Nếu một tác giả dùng AI để hỗ trợ quá trình sáng tạo, thì bản thân quá trình sáng tạo đó đã không còn cái gọi là “tính nguyên bản” nữa. Nếu người viết nghĩ rằng chẳng tội gì mà không sử dụng AI để hỗ trợ ý tưởng hay diễn đạt tốt hơn, thì công bằng với AI, công khai với bạn đọc cũng là trung thực và tôn trọng chính bản thân mình.

AI là bước tiếp nối tự nhiên của tiến trình thay đổi công cụ và phương tiện sáng tác, đang thách thức trí tuệ của cả người viết và người tiếp nhận. Ảnh: Internet

*Có ý kiến cho rằng AI có thể mô phỏng rất nhanh cấu trúc ngôn ngữ và hình ảnh thơ, nhưng điều nó khó chạm tới là trải nghiệm sống, thứ thường được coi là cội nguồn của cảm xúc thi ca. Chị có nghĩ thế không?

-Trong sáng tác văn học nói chung, trải nghiệm sống của tác giả bao giờ cũng là thứ quý giá nhất làm điểm tựa cảm xúc cho tác phẩm. Dấu ấn cá nhân, giọng thơ riêng, là “linh hồn” của thơ ca mà tôi tin là AI chưa thể thay thế được. AI đang quét và sàng lọc, “tạo tác” trên cơ sở dữ liệu sẵn có mà thôi. Khi gặp tác giả nào đó, thấy viết “mới quá”, “mượt quá” mà lại đều đều, chơi vơi, thoáng đọc thấy ý có vẻ mới nhưng lại thể hiện bởi nhiều hình ảnh, biểu tượng cũ, mà tứ thơ dường như lại không “cất cánh” lên được, tôi cũng dừng lại đặt câu hỏi. Có điều tôi cũng băn khoăn, nếu có công cụ nhận diện thơ AI, thì công cụ ấy có đảm bảo chắc chắn về kết quả nhận diện hay không?

*Trong lịch sử thi ca, mỗi thời đều chứng kiến sự thay đổi của công cụ sáng tác, từ bút lông đến mạng xã hội. Theo chị, AI chỉ là một bước tiếp nối, hay đang đặt ra thách thức căn bản đối với bản chất sáng tạo?

- Không thể coi AI là bước tiếp nối tự nhiên của tiến trình thay đổi công cụ và phương tiện sáng tác. AI đang thách thức trí tuệ của cả người viết và người tiếp nhận. Việc sử dụng AI trong sáng tạo đương nhiên làm thay đổi bản chất của sáng tạo: tính nhân văn bị thử thách, sự trung thực của cảm xúc, trí tuệ bị hoán đổi…

- Theo chị, các cuộc thi thơ hiện nay có cần bổ sung quy trình thẩm định để bảo đảm tính trung thực trong thời đại số?

- Tôi nghĩ những điều này rất cần và nếu có thể thì nên làm, và công khai.

-Chị có nghĩ rằng những cuộc thi đang góp phần nuôi dưỡng một cộng đồng sáng tạo, nơi người viết được khuyến khích giữ gìn sự trung thực và phẩm giá của thi ca?

-Đúng vậy, nhưng chỉ khi nó được xuất phát từ việc hướng đến những giá trị thẩm mỹ cao đẹp. Và người viết cũng cần nỗ lực bằng tài năng và giữ gìn được sự trung thực của cảm xúc, thì thi ca mới mới thực sự là tác phẩm, như người ta vẫn nói: “đẹp như một bài thơ”.

Dương Bình Nguyên