Cần hiểu lịch sử từ chiều sâu văn hóa, không chỉ từ chiến tranh

Buổi tọa đàm thuộc khuôn khổ Tuần lễ sách Phương Nam, với sự tham gia của các diễn giả: tiến sĩ (TS) Bùi Trân Phượng và nhà nghiên cứu (NCC) Trần Viết Ngạc.

TS. Bùi Trân Phượng và NCC Trần Viết Ngạc tại buổi tọa đàm

"Lịch sử không chỉ là những cuộc chiến chống ngoại xâm"

Một trong những vấn đề được chia sẻ tại tọa đàm là cách học lịch sử hiện nay của nhiều người vẫn còn thiên về ghi nhớ sự kiện, đặc biệt là các cuộc kháng chiến và thay đổi triều đại.

Theo TS. Bùi Trân Phượng: "Nếu chỉ nhìn lịch sử qua lăng kính chính trị, người học sẽ bỏ qua một phần lớn bức tranh quá khứ. Bên cạnh các triều đại hay chiến tranh, lịch sử còn là câu chuyện của văn hóa, tín ngưỡng và những giá trị tồn tại lâu dài trong đời sống xã hội".

Tọa đàm thu hút sự tham dự của các cán bộ và đại diện tổ chức Tuần lễ sách Phương Nam, cùng nhiều bạn trẻ, người yêu lịch sử

Từ đó, bà đề xuất một cách hình dung về chiều kích thời gian của quá khứ: xem lịch sử như một “cây thời gian” với nhiều nhánh. Nếu nhánh chính trị thể hiện sự thay thế của các triều đại qua từng giai đoạn, thì nhánh văn hóa lại là quá trình tích lũy lâu dài, nơi các yếu tố như tín ngưỡng dân gian, Phật giáo, Nho giáo hay Đạo giáo cùng tồn tại và ảnh hưởng lẫn nhau. Chính sự tích lũy này góp phần tạo nên bản sắc và sự liên tục của đời sống văn hóa Việt Nam.

Cách nhìn này cũng góp phần lý giải vì sao nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được bảo tồn và duy trì cho đến hiện nay, bất chấp những biến động lớn trong lịch sử. Bà cũng lưu ý rằng, khi tiếp cận lịch sử, khó tránh khỏi yếu tố chủ quan. Nhưng thay vì phủ nhận, người học cần ý thức rõ điều này để biết cách đối chiếu và kiểm chứng thông tin, từ đó có cái nhìn gần với thực tế hơn.

Thận trọng với tư liệu ảnh lịch sử

Bên cạnh phương pháp tiếp cận, từ kinh nghiệm nghiên cứu của NCC Trần Viết Ngạc, vấn đề sử dụng tư liệu cũng cần được quan tâm, đặc biệt là với ảnh lịch sử - loại tư liệu thường được xem là “bằng chứng trực quan”.

Ông dẫn chứng các tư liệu liên quan đến nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu như một ví dụ điển hình. Ở một khía cạnh, ảnh giúp tái hiện sinh động, cung cấp nhiều thông tin giá trị về bối cảnh lịch sử, từ trang phục, không gian đến biểu hiện tư duy thời đại. Chẳng hạn, hình ảnh Phan Bội Châu mặc Âu phục trong thời kỳ Đông Du không chỉ là chi tiết hình thức, mà còn phản ánh tinh thần cải cách và xu hướng tiếp nhận ảnh hưởng phương Tây.

NCC lịch sử Trần Viết Ngạc hiện sưu tầm 500 - 700 tư liệu ảnh liên quan đến Phan Bội Châu

Tuy nhiên, chính hình ảnh cũng có thể gây hiểu lầm nếu không được đặt đúng bối cảnh. Một số bức ảnh từng được xem là ghi lại hoạt động thực tế của Phan Bội Châu thực chất lại là cảnh trong một bộ phim câm mà ông tham gia năm 1926, do Hãng Asia phim, chủ nhân Hương ký - Hà Nội dàn dựng và sản xuất.

"Nếu không có sự đối chiếu tư liệu, người xem rất dễ nhầm lẫn giữa 'tư liệu ghi chép' và 'hình ảnh dàn dựng'" - Nhà nghiên cứu khẳng định.

Từ đó, ông nhấn mạnh yêu cầu quan trọng trong nghiên cứu lịch sử là phải đọc tư liệu một cách có hệ thống: xác định nguồn gốc, mục đích và bối cảnh sản sinh. Đây là nguyên tắc cần thiết đối với việc phổ biến kiến thức lịch sử ra công chúng, nhằm hạn chế những hiểu lầm kéo dài.

Người đọc cần tìm hiểu và đối chiếu nguồn tư liệu xác thực

Tọa đàm cũng đề cập một cách nhìn rộng hơn về cội nguồn văn hóa - vai trò của nền tảng bản địa trong không gian Đông Nam Á. TS. Bùi Trân Phượng khuyến khích, bên cạnh những ảnh hưởng quen thuộc của Ấn Độ và Trung Hoa, việc nhận diện nền văn minh Đông Nam Á sẽ giúp người học có cái nhìn đầy đủ hơn về sự hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam.

Không đưa ra những kết luận mang tính áp đặt, tọa đàm chủ yếu gợi mở cách tiếp cận lịch sử phù hợp hơn trong bối cảnh hiện nay: nhìn nhận lịch sử như một câu chuyện đa chiều để hiểu, đặt câu hỏi và đối chiếu.

Hồng Nga