Gia đình 4.0: Gia đình số thông thái

Theo số liệu từ Bộ Thông tin và Truyền thông, tính đến năm 2023, Việt Nam có khoảng 72 triệu người dùng internet, chiếm 73,2% dân số; nhóm người dùng 15-24 tuổi chiếm tỉ lệ cao nhất, đến 95%.

Theo báo cáo của UNICEF năm 2022, trung bình toàn cầu, 80% trẻ em 12-15 tuổi sử dụng internet. Ở các nước phát triển, con số này lên đến 95%. Thời gian sử dụng thiết bị điện tử trung bình của trẻ em trên toàn cầu là 3-4 giờ/ngày.

Chuyên gia tâm lý Ngô Phạm Thị Thúy Trinh

So với mức trung bình toàn cầu, trẻ em Việt Nam hiện sử dụng công nghệ ở mức thấp hơn một chút. Tuy nhiên, tỉ lệ sử dụng internet và thiết bị di động đang tăng nhanh, dần bắt kịp các nước phát triển.

Nhiều cha mẹ ngày nay rơi vào trạng thái căng thẳng khi nhận thấy con mình quá “dính” điện thoại, iPad, YouTube, TikTok hay game online. Những bữa ăn chìm trong im lặng vì ai cũng chăm chăm vào màn hình. Những lời nhắc nhở, la mắng, cấm đoán nhiều hơn nhưng không mấy hiệu quả. Tệ hơn, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái ngày càng căng thẳng và khó kết nối.

Cha mẹ và nỗi lo bị công nghệ thay thế

Khi trẻ thích nghe theo Google hay YouTube hơn cha mẹ và tìm kiếm phản hồi từ mạng thay vì gia đình, cha mẹ trong thời đại số dễ cảm thấy “bị thay thế”. Sự phát triển của công nghệ đang âm thầm làm suy giảm vai trò trung tâm của cha mẹ trong việc định hướng, phản chiếu cảm xúc và thiết lập giới hạn cho con cái. Thiết bị công nghệ dần trở thành người kể chuyện trước khi ngủ, người dỗ dành - những chức năng trước đây vốn thuộc về cha mẹ. Điều đó khiến nhiều cha mẹ rơi vào trạng thái lo âu, cô đơn, lạc lõng vì vai trò của mình không còn được coi trọng. Nỗi lo ấy khiến nhiều cha mẹ rơi vào hành vi cấm đoán, kiểm soát quá mức.

Thay vì thừa nhận nỗi sợ bị thay thế, cha mẹ tăng cường giám sát việc sử dụng thiết bị, áp đặt thời gian biểu hoặc cấm đoán triệt để. Điều đó có thể mang lại cảm giác chủ động nhưng thực chất lại khiến cha mẹ trở nên xa cách hơn trong mắt con.

Thay vì cảm nhận được sự kết nối, trẻ cảm thấy bị kiểm soát, không được tin tưởng và thiếu không gian để thể hiện bản thân. Hệ quả là trẻ phản kháng bằng cách chống đối công khai, thu mình lại hoặc tìm kiếm sự an ủi và tự do trong thế giới ảo - nơi trẻ cảm thấy được làm chủ và ít bị phán xét.

Hành trình tìm kiếm chính mình qua mạng xã hội

Theo lý thuyết gắn bó của John Bowlby, trẻ nhỏ sẽ phát triển ổn định nếu có một mối quan hệ an toàn và ấm áp với người chăm sóc chính - thường là cha mẹ. Tuy nhiên, nếu cha mẹ không thường xuyên đáp lại cảm xúc của con một cách nhẹ nhàng và thấu hiểu, trẻ sẽ cảm thấy cô đơn, lo lắng, lạc lõng. Lúc đó, các thiết bị điện tử như điện thoại, iPad hay máy tính dần trở thành chỗ dựa tinh thần mỗi khi trẻ cảm thấy cô đơn, lo lắng hay xáo trộn cảm xúc. Game là nơi trẻ cảm thấy mình có quyền điều khiển, kiểm soát, từ đó cảm thấy mạnh mẽ và an toàn hơn.

Theo Freud và Erikson, tuổi thiếu niên (6-11 tuổi) là giai đoạn trẻ bắt đầu tự hỏi những câu hỏi rất quan trọng như: “Tôi là ai?”, “Tôi khác biệt ở điểm nào?”, “Tôi thuộc về đâu?”. Đây là thời kỳ hình thành bản sắc cá nhân - yếu tố quan trọng để xây dựng sự tự tin và lòng tự trọng.

Mạng xã hội giúp trẻ cảm thấy được nhìn thấy, kết nối và thể hiện bản thân. Nhưng, mặt trái là trẻ dễ rơi vào việc so sánh và đánh giá bản thân qua lượt thích, bình luận hoặc lời khen, thậm chí cả những chỉ trích từ người khác.

Mạng xã hội giống như một chiếc gương, nơi trẻ soi mình và tìm kiếm sự công nhận từ người khác để biết mình là ai. Khi phụ thuộc vào sự xác nhận bên ngoài, trẻ dễ thiếu vững vàng và trở nên tổn thương nếu không còn những nguồn công nhận đó.

Ảnh minh họa

Hòa giải và tái kết nối

Trong kỷ nguyên số, để duy trì sự gắn kết gia đình, cha mẹ cần xây dựng các nguyên tắc sử dụng thiết bị công nghệ hợp lý và có sự đồng thuận, đặc biệt trong bữa ăn, buổi tối hoặc thời gian sinh hoạt chung. Một giải pháp thiết thực là thiết lập khoảng thời gian không sử dụng thiết bị, tạo khoảng lặng để các thành viên thực sự kết nối cảm xúc.

Trong thời đại số, vai trò của cha mẹ càng trở nên quan trọng hơn. Cha mẹ là người định hướng, là điểm tựa vững chắc để con cái tự tin khám phá thế giới số đang không ngừng mở rộng.

Việc cùng tham gia các hoạt động ngoài trời, nấu ăn, đọc sách, chơi thể thao hay trò chuyện mỗi ngày, dù chỉ 15-30 phút, với sự hiện diện trọn vẹn và không bị gián đoạn bởi điện thoại sẽ giúp trẻ có cơ hội chia sẻ và cha mẹ thực sự lắng nghe. Cha mẹ cần thể hiện thái độ thấu hiểu và đồng hành. Hãy cùng trẻ khám phá thế giới số, đặt giới hạn hợp lý và hướng dẫn trẻ sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm.

Cuối cùng, cha mẹ cũng nên làm gương trong việc sử dụng công nghệ có ý thức. Khi người lớn biết cân bằng thời gian trước màn hình, trẻ sẽ học được cách làm chủ công nghệ thay vì bị phụ thuộc.

Gia đình số thông thái là nơi cảm xúc được lắng nghe, sự hiện diện được trân trọng, các mối quan hệ được nuôi dưỡng bằng sự thấu cảm và kết nối chân thành giữa các thành viên.

Chuyên gia tâm lý Ngô Phạm Thị Thúy Trinh

- Bệnh viện Đa khoa quốc tế Vinmec