Eo biển Hormuz - 'lá bài chiến lược' lợi hại của Iran

Iran có "lá bài" trong tay để chấm dứt chiến tranh - và nó có thể mang lại hàng tỷ USD

Từ “lá bài quân sự” thành đòn bẩy kinh tế

Trong bối cảnh xung đột leo thang với Mỹ và Israel, Iran đã đưa ra một danh sách điều kiện nhằm chấm dứt chiến tranh. Đáng chú ý, lần đầu tiên Tehran yêu cầu cộng đồng quốc tế công nhận chủ quyền của mình đối với eo biển Hormuz.

Đây là bước đi chưa từng xuất hiện trong các vòng đàm phán trước đó, vốn chủ yếu xoay quanh việc nới lỏng trừng phạt và công nhận quyền phát triển công nghệ hạt nhân dân sự của Iran. Yêu cầu mới cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận chiến lược của nước này.

Eo biển Hormuz từ lâu đã được xem là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, nơi khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua.

Trong quá khứ, Iran nhiều lần đe dọa đóng cửa eo biển này nếu bị tấn công. Tuy nhiên, những diễn biến gần đây cho thấy Tehran không chỉ muốn sử dụng Hormuz như một công cụ quân sự, mà còn đang tìm cách biến nó thành nguồn thu lâu dài trị giá hàng tỷ USD mỗi năm.

Các cuộc tấn công gần đây đã khiến hoạt động vận chuyển qua khu vực gần như tê liệt, gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu. Nhiều quốc gia buộc phải triển khai các biện pháp khẩn cấp để đảm bảo nguồn cung nhiên liệu.

Theo chuyên gia Dina Esfandiary từ Bloomberg Economics, Iran dường như “bất ngờ” trước hiệu quả của chiến lược này. Bà cho rằng Tehran đã nhận ra một đòn bẩy mới – vừa rẻ, vừa hiệu quả – và có khả năng sẽ tiếp tục khai thác trong tương lai, bao gồm cả việc “kiếm tiền” từ nó.

Tham vọng “chế độ mới” tại Hormuz

Phản ứng trước động thái này, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã cảnh báo rằng Iran có thể tìm cách thiết lập hệ thống thu phí đối với tàu thuyền đi qua Hormuz.

Ông nhấn mạnh đây là hành động “bất hợp pháp, không thể chấp nhận và nguy hiểm cho thế giới”, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế chuẩn bị đối phó. Tại cuộc họp G7, các ngoại trưởng cũng nhấn mạnh rằng Iram cần đảm bảo tự do hàng hải an toàn và không bị cản trở.

Trong bài phát biểu đầu tiên với tư cách lãnh đạo tối cao, Mojtaba Khamenei khẳng định rằng đòn bẩy từ việc kiểm soát Hormuz “phải tiếp tục được sử dụng”.

Quốc hội Iran hiện đang xem xét một dự luật yêu cầu các tàu vận chuyển nhiên liệu và hàng hóa phải trả phí khi đi qua eo biển. Một số cố vấn cấp cao thậm chí đề cập đến việc thiết lập một “chế độ mới” cho Hormuz sau chiến tranh, cho phép Tehran kiểm soát chặt chẽ hoạt động hàng hải và hạn chế các đối thủ.

Ai Cập kiếm được từ 700 đến 800 triệu USD mỗi tháng từ kênh đào Suez.

Tranh cãi pháp lý quốc tế

Các chuyên gia luật quốc tế cho rằng kế hoạch này khó có cơ sở pháp lý. Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), các eo biển quốc tế như Hormuz phải đảm bảo quyền đi lại tự do cho tất cả các quốc gia.

Giáo sư James Kraska nhận định rằng việc áp đặt phí quá cảnh là vi phạm nguyên tắc “quyền đi lại quá cảnh” và không có cơ sở trong luật pháp quốc tế. Dù Iran và Mỹ không phải là thành viên UNCLOS, nhiều nguyên tắc của công ước vẫn được xem là luật tập quán quốc tế.

Bất chấp tranh cãi, tiềm năng kinh tế của kế hoạch này là rất lớn. Ước tính mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua Hormuz, tương đương khoảng 10 tàu chở dầu cỡ lớn.

Nếu áp dụng mức phí khoảng 2 triệu USD mỗi tàu, Iran có thể thu về khoảng 600 triệu USD mỗi tháng chỉ từ dầu mỏ. Khi tính thêm LNG, con số này có thể vượt 800 triệu USD/tháng.

Mức doanh thu này gần tương đương với nguồn thu từ kênh đào Suez của Ai Cập – một trong những tuyến hàng hải sinh lợi nhất thế giới.

Iran khẳng định eo biển Hormuz vẫn mở, nhưng không phải vô điều kiện. Các tàu “không thù địch” có thể đi qua nếu phối hợp với chính quyền Iran.

Trên thực tế, dữ liệu theo dõi cho thấy một số tàu đã di chuyển gần bờ biển Iran hơn. Có thông tin cho rằng một số nhà vận hành đã trả phí để được đảm bảo an toàn, dù chưa có xác nhận chính thức.

Theo công ty tình báo hàng hải Lloyd's List, hơn 20 tàu đã sử dụng một “hành lang mới” qua eo biển, trong đó ít nhất hai tàu được cho là đã trả khoảng 2 triệu USD.

Ngoài ra, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã thiết lập hệ thống đăng ký cho các tàu được phép đi qua, trong khi một số chính phủ đang trực tiếp làm việc với Tehran để đảm bảo tuyến vận chuyển cho tàu của mình.

Trọng Trí (theo CNN)