TPHCM miễn phí xe buýt: Cần thêm gì để người dân rời yên xe máy?

Xe buýt giờ đã khác trước

Lúc 8g, chị Phương Trinh - nhân viên văn phòng, ở phường Thủ Đức - đi chuyến xe buýt số 8 của hãng xe Phương Trang (Futabus) để đến nơi làm việc ở phường Đức Nhuận. Hơn 1 tháng qua, chị chọn đi làm bằng xe buýt thay cho xe máy. Theo chị, đi xe buýt đỡ tốn kém hơn nhiều so với đi xe cá nhân. Xe buýt số 8 là xe điện, giá vé rẻ, xe chạy êm, không phả khói, có máy điều hòa nhiệt độ nên mát mẻ, lộ trình thuận tiện.

Mỗi sáng, chị đón xe buýt ở đường Kha Vạn Cân đến nơi làm việc trên đường Phan Đăng Lưu, mất khoảng 40 phút. “Trước đây, tôi ngại đi xe buýt do phải đi 2 chặng, mất hơn 1 giờ, còn bây giờ chỉ đi 1 chặng, nhanh hơn nên thấy rất tiện lợi. Đi xe máy chỉ mất khoảng 30 phút nhưng phải đội mưa, nắng, hít khói bụi. So ra, đi xe buýt thoải mái, dễ chịu, rẻ hơn” - chị nhận xét.

Theo Sở Xây dựng TPHCM, mạng lưới xe buýt TPHCM (sau khi sáp nhập tỉnh, thành) vận chuyển trung bình khoảng 270.000 lượt hành khách/ngày. Nhằm giảm xe cá nhân, cải thiện môi trường và tăng khả năng tiếp cận giao thông công cộng, sở đã trình UBND TPHCM dự thảo nghị quyết hỗ trợ người dân sử dụng xe buýt để trình HĐND TPHCM xem xét, thông qua.

Theo đó, từ tháng 5/2026, hệ thống xe buýt TPHCM sẽ miễn phí trên khoảng 135 tuyến nội thành với tổng kinh phí dự kiến khoảng 930 tỉ đồng cho 8 tháng đầu, bao gồm cả các tuyến đã và chưa được trợ giá. Sở Xây dựng đưa ra 3 phương án miễn vé xe buýt, trong đó đề xuất miễn phí nhưng kiểm soát qua hệ thống thẻ điện tử để tối ưu quản lý, đảm bảo an ninh, duy trì chất lượng.
Trên thực tế, khi miễn phí 17 tuyến xe buýt kết nối vào tuyến metro số 1, lượng hành khách tăng hơn 34%.

Có thể áp dụng theo lộ trình

Miễn vé xe buýt giúp giảm chi phí đi lại cho người dân, nhất là học sinh, sinh viên và người có thu nhập thấp, qua đó tạo thêm động lực sử dụng phương tiện giao thông công cộng. Nhiều năm qua, phần lớn các tuyến xe buýt đã được trợ giá nên nếu miễn phí toàn bộ, hiệu quả kích cầu sẽ cao hơn.

Từ năm 2002, khi áp dụng mức giá đồng đều 1.000 đồng/lượt kèm theo đầu tư phương tiện mới, lượng hành khách đi xe buýt ở TPHCM đã tăng mạnh. Ngành giao thông vận tải TPHCM cũng thử nghiệm việc miễn phí vé xe buýt, metro vào dịp lễ, tết hoặc thứ Sáu hằng tuần cho những hành khách thanh toán không dùng tiền mặt. Đây là cơ sở để nghiên cứu mở rộng diện miễn phí trong thời gian tới.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là nguồn kinh phí để triển khai. Vì vậy, nếu chưa đủ điều kiện triển khai đại trà, có thể áp dụng theo lộ trình, trước mắt ưu tiên nhóm học sinh, sinh viên hoặc triển khai theo khung thời gian như cuối tuần, giờ thấp điểm để vừa kích cầu, vừa phân bổ lưu lượng.

Hiện tại, xe buýt mới khai thác được khoảng một nửa công suất. Khi nhu cầu tăng, doanh nghiệp có thể chủ động đầu tư thêm phương tiện nếu có cơ chế phù hợp. Sự tham gia của các công ty lớn cũng góp phần nâng cao chất lượng và mở rộng mạng lưới xe buýt.

Tuy nhiên, cũng cần xác định rõ rằng, miễn phí không phải là yếu tố quyết định việc người dân chọn đi xe buýt hay không. Với mức giá 5.000-7.000 đồng/lượt hiện hành, chi phí không phải là rào cản lớn nhất. Chất lượng phương tiện, thời gian di chuyển, thái độ phục vụ, khả năng tiếp cận trạm dừng mới là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn của hành khách.

Giá xăng đang cao, nên nếu có chính sách miễn phí, lượng khách đi xe buýt có thể tăng mạnh trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, về dài hạn, hiệu quả sẽ không bền vững nếu thiếu sự đầu tư đồng bộ bởi lượng khách có thể tăng đến mức nào đó rồi dần bão hòa.

Vì vậy, để chính sách miễn phí phát huy hiệu quả lâu dài, chính quyền TPHCM cần nâng cấp hệ thống giao thông công cộng, bao gồm mở rộng mạng lưới tuyến, đầu tư trạm dừng và nhà chờ, dành làn đường riêng cho xe buýt và chuyển đổi sang loại xe thân thiện môi trường như xe buýt điện.

Ông LÊ TRUNG TÍNH - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải hành khách TPHCM

Đến năm 2030, 100% xe buýt chạy bằng năng lượng sạch

TPHCM hiện có 109 tuyến xe buýt được trợ giá và 26 tuyến không trợ giá hoạt động nội tỉnh. Trước mắt, chính sách miễn phí sẽ áp dụng cho toàn bộ 135 tuyến nội tỉnh này, riêng các tuyến liên tỉnh chưa thuộc diện triển khai.

Sở Xây dựng TPHCM đang chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan để xây dựng chính sách, hoàn thiện cơ sở pháp lý và các phương án kỹ thuật, tham mưu UBND TPHCM trình dự thảo nghị quyết để HĐND TPHCM xem xét, thông qua trong tháng 4/2026. Mục tiêu của chính sách này là phục vụ tốt nhất cho người dân, đồng thời vẫn đảm bảo quyền lợi và chi phí hoạt động hợp lý cho các đơn vị vận tải.

Về cơ chế đặt hàng, đấu thầu khi miễn phí vé xe buýt, các sở, ngành đã nhất trí các phương án kỹ thuật bước đầu, nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện nhằm đảm bảo hài hòa lợi ích. Theo tính toán của Sở Xây dựng, việc miễn phí vé xe buýt có thể giúp lượng hành khách tăng khoảng 30% so với năm 2025.

Ngay cả khi lượng khách tăng cao hơn dự báo, hạ tầng hiện hữu vẫn có khả năng đáp ứng. Chính sách miễn phí vé xe buýt cũng sẽ được triển khai song song với lộ trình chuyển đổi giao thông xanh với mục tiêu đến năm 2030, 100% xe buýt sử dụng điện hoặc năng lượng sạch.

Hiện nay, sau khi mở rộng địa giới hành chính, mạng lưới xe buýt TPHCM có 180 tuyến, trong đó xe điện chiếm khoảng 62%. Giai đoạn 2025-2030, toàn thành phố dự kiến chuyển đổi thêm 3.011 xe buýt chạy dầu và CNG sang xe điện, nhằm đẩy nhanh quá trình xanh hóa toàn hệ thống vận tải hành khách công cộng.

Ông BÙI HÒA AN - Phó giám đốc Sở Xây dựng TPHCM

Miễn phí không tạo thêm gánh nặng cho ngân sách

Đề xuất miễn phí vé xe buýt cần được nhìn nhận như một chính sách kích thích hành vi thay vì chỉ đánh giá dưới góc độ chi phí ngân sách. Việc chính quyền thành phố dự kiến chi khoảng 7.000 tỉ đồng/năm để miễn phí vé xe buýt chắc chắn sẽ tạo áp lực nhất định lên ngân sách. Tuy nhiên, nếu chỉ xem đây là một khoản “chi tiêu” đơn thuần thì sẽ chưa đầy đủ.

Bản chất của chính sách này là một dạng vốn mồi, tức là khoản đầu tư ban đầu để thay đổi thói quen đi lại của người dân, chuyển từ phương tiện cá nhân sang phương tiện công cộng. Khi hành vi đã được định hình, lợi ích mang lại sẽ lớn hơn rất nhiều so với chi phí bỏ ra. Hiệu quả của chính sách không chỉ nằm ở việc giảm chi phí đi lại cho người dân mà còn lan tỏa sang nhiều khía cạnh khác như giảm ùn tắc giao thông, giảm ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng sống của cư dân đô thị.

Ở góc độ tài chính, chính quyền thành phố có thể từng bước bù đắp chi phí thông qua các nguồn thu gián tiếp. Chẳng hạn, khi hệ thống xe buýt phát triển và lượng người sử dụng tăng lên, các hoạt động kinh tế dọc theo tuyến xe buýt cũng sẽ sôi động hơn. Các dịch vụ thương mại, kinh doanh, quảng cáo, khai thác không gian xung quanh trạm dừng… đều có thể tạo ra nguồn thu.

Thêm nữa, chính sách miễn phí không nên kéo dài vô thời hạn. Trong 1-2 năm, việc miễn phí là cần thiết, nhằm tạo cú hích. Nhưng khi người dân đã quen với việc đi xe buýt, chính quyền thành phố có thể thu phí với mức hợp lý, phù hợp với thu nhập của người dân.

Điều quan trọng nhất là phải xác định rõ mục tiêu của chính sách. Miễn phí vé xe buýt là giải pháp tạm thời nhằm tái cấu trúc hành vi giao thông đô thị. Nếu làm tốt, đây sẽ là bước chuyển quan trọng giúp chính quyền thành phố xây dựng được một hệ thống giao thông công cộng hiệu quả, bền vững trong dài hạn.

Tiến sĩ kinh tế HUỲNH THANH ĐIỀN - giảng viên Trường đại học Nguyễn Tất Thành