Tỉ lệ sinh toàn cầu giảm mạnh, điều gì đang xảy ra?

Giới chuyên gia nhận định ưu tiên quan trọng nhất không phải là tìm cách đảo ngược bằng mọi giá xu hướng giảm sinh, mà là hiểu rõ những thay đổi nhân khẩu học đang diễn ra để chủ động chuẩn bị cho tương lai - Ảnh: Getty Images

Mới đây, Ấn Độ công bố tỉ lệ sinh của nước này đã giảm xuống còn 1,9 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ - ngưỡng cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định trong dài hạn. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, cho thấy cuộc suy giảm tỉ lệ sinh đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu.

Hiện nay, khoảng 2/3 dân số thế giới đang sinh sống tại các quốc gia có mức sinh thấp hơn mức thay thế. Đáng chú ý, cả Trung Quốc và Ấn Độ - 2 quốc gia đông dân nhất thế giới từng áp dụng các chính sách quyết liệt nhằm kiểm soát sinh đẻ - đều đang phải đối mặt với nguy cơ dân số suy giảm.

Tại Trung Quốc, tỉ lệ sinh hiện chỉ còn khoảng 1 con/phụ nữ. Năm 2025, số trẻ được sinh ra tại nước này giảm xuống dưới 8 triệu, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng khi chính sách "một con" được bãi bỏ cách đây một thập kỷ. Con số này thậm chí tương đương với số trẻ chào đời vào năm 1738, thời điểm dân số Trung Quốc chỉ khoảng 150 triệu người.

Xu hướng giảm sinh hiện diện ở nhiều khu vực trên thế giới. Đông Á là nơi ghi nhận sự sụt giảm sớm nhất, nhưng hiện nay nhiều quốc gia khác như Albania hay Chile cũng có tỉ lệ sinh thấp hơn đáng kể so với Mỹ hoặc Anh. Tại Anh và xứ Wales, tỉ lệ sinh hiện ở mức thấp kỷ lục, chỉ khoảng 1,4 con/phụ nữ, trong khi Mỹ đạt khoảng 1,6.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng không phải mọi khía cạnh của xu hướng này đều tiêu cực. Tỉ lệ sinh thường giảm khi tỉ lệ sống sót của trẻ em tăng lên, điều kiện y tế được cải thiện và phụ nữ được tiếp cận nhiều hơn với giáo dục cũng như cơ hội kinh tế. Những quốc gia có tỉ lệ sinh cao nhất hiện nay, như Chad hay Somalia với khoảng 6 con/phụ nữ, cũng là những nơi có tỉ lệ tử vong trẻ em thuộc hàng cao nhất thế giới.

Theo dự báo mới nhất của Liên hiệp quốc, dân số thế giới sẽ tiếp tục tăng thêm khoảng 2 tỉ người trước khi đạt đỉnh ở mức 10,3 tỉ người vào những năm 2080, sớm hơn khoảng một thập kỷ so với các dự báo trước đây. Mặc dù điều này có thể không tác động đáng kể đến tiến trình chống biến đổi khí hậu, nhưng có thể góp phần giảm áp lực cạnh tranh về tài nguyên trong dài hạn.

Trước thực trạng giảm sinh, nhiều quốc gia đang tìm cách đảo ngược xu hướng này. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, Hungary và một số nước khác, việc nâng tỉ lệ sinh được xem là ưu tiên chiến lược. Chính phủ các nước đã triển khai nhiều biện pháp như trợ cấp chăm sóc trẻ em, hỗ trợ tài chính cho các gia đình trẻ, thậm chí tài trợ cho các ứng dụng hẹn hò. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy những biện pháp khuyến khích tài chính thường chỉ mang lại hiệu quả hạn chế và trong thời gian ngắn.

Kinh nghiệm từ Mỹ cũng cho thấy các biện pháp cưỡng ép không phải là lời giải. Việc siết chặt quyền tiếp cận phá thai không chỉ làm gia tăng tỉ lệ tử vong ở mẹ và trẻ sơ sinh mà còn khiến nhiều phụ nữ trì hoãn hoặc từ bỏ kế hoạch sinh con.

Một khảo sát do Quỹ Dân số Liên hiệp quốc (UNFPA) thực hiện tại 14 quốc gia năm ngoái cho thấy số lượng đáng kể người trưởng thành không thể sinh đủ số con như mong muốn. Gần 40% người được hỏi cho biết khó khăn tài chính ảnh hưởng đến quyết định sinh con, trong khi khoảng 20% bày tỏ lo ngại về tương lai, bao gồm tác động của biến đổi khí hậu và bất ổn kinh tế.

Các chuyên gia cho rằng thay vì cố gắng đảo ngược xu hướng giảm sinh bằng những biện pháp mang tính áp đặt, các chính phủ nên tập trung hỗ trợ những người thực sự muốn có con thông qua các chính sách nhà ở phù hợp, dịch vụ chăm sóc trẻ em chất lượng và môi trường làm việc thân thiện với gia đình.

Dân số già hóa chắc chắn sẽ tạo áp lực lên lực lượng lao động và hệ thống an sinh xã hội. Tuy nhiên, những thế hệ tương lai nhiều khả năng sẽ được giáo dục tốt hơn, có sức khỏe tốt hơn và làm việc lâu hơn. Sự phát triển của công nghệ và tự động hóa cũng có thể giúp bù đắp một phần sự thiếu hụt lao động.

Các nhà hoạch định chính sách hiện phải đối mặt với nhiều câu hỏi quan trọng: liệu các quốc gia có sẵn sàng tiếp nhận người nhập cư để bổ sung nguồn nhân lực hay không; liệu các hệ thống chính trị và an sinh xã hội có cần được điều chỉnh để phù hợp với cơ cấu dân số mới; và liệu thế hệ trẻ có còn tin tưởng vào một "khế ước xã hội" đáng để duy trì hay không.

Thảo Nguyễn (theo Guardian)