Bản ghi nhớ Mỹ - Iran bị rò rỉ, hé lộ cam kết về hạt nhân, xuất khẩu dầu và eo biển Hormuz

Văn kiện gồm 14 điểm được xem là nền tảng cho tiến trình đàm phán hòa bình kéo dài 60 ngày, hướng tới một thỏa thuận toàn diện về chương trình hạt nhân, dỡ bỏ trừng phạt và bình thường hóa quan hệ kinh tế.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ký một tuyên bố tại Phòng Bầu dục của Nhà Trắng - Ảnh: F.24

Theo nội dung bản ghi nhớ bị rò rỉ, Washington và Tehran nhất trí thực hiện một giai đoạn ngừng bắn và xây dựng lòng tin trong vòng 60 ngày. Trong thời gian này, Iran sẽ duy trì chương trình hạt nhân ở trạng thái hiện tại và tái khẳng định cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Đổi lại, Mỹ cam kết không áp đặt thêm các lệnh trừng phạt mới cũng như không mở rộng hiện diện quân sự trong khu vực.

2 bên sẽ sử dụng giai đoạn đàm phán để giải quyết những vấn đề phức tạp nhất còn tồn đọng, bao gồm số phận kho uranium làm giàu của Iran, cơ chế thanh sát quốc tế, nhu cầu phát triển năng lượng hạt nhân dân sự của Tehran và lộ trình dỡ bỏ các biện pháp cấm vận.

Iran được nối lại xuất khẩu dầu

Một trong những nội dung quan trọng nhất của thỏa thuận là việc Mỹ sẽ cấp các miễn trừ đặc biệt ngay khi văn kiện được ký kết, cho phép Iran khôi phục hoạt động xuất khẩu dầu thô, khí hóa lỏng và các sản phẩm hóa dầu ra thị trường quốc tế.

Các giao dịch ngân hàng, bảo hiểm hàng hải và vận tải phục vụ xuất khẩu năng lượng của Iran cũng sẽ được miễn trừ khỏi các hạn chế hiện hành. Điều này đồng nghĩa với việc Tehran có thể quay trở lại thị trường dầu mỏ toàn cầu gần như ngay lập tức nếu tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận.

Song song với đó, Washington cam kết xây dựng lộ trình hướng tới việc dỡ bỏ toàn bộ các biện pháp trừng phạt liên quan đến Iran, bao gồm các lệnh cấm vận đơn phương của Mỹ, các biện pháp thứ cấp đối với đối tác thương mại của Tehran và các cơ chế hạn chế quốc tế liên quan đến hồ sơ hạt nhân.

Một phần trong tiến trình này là việc giải phóng khoảng 24 tỉ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài. Khoản tiền sẽ được giải ngân theo từng giai đoạn, gắn với mức độ thực hiện các cam kết của Tehran.

Eo biển Hormuz sẽ hoạt động bình thường trở lại

Eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu, là một trong những trọng tâm của thỏa thuận.

Theo các điều khoản được tiết lộ, Mỹ sẽ dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa hàng hải ngay sau khi ký kết, đồng thời hỗ trợ khôi phục hoạt động vận tải quốc tế qua khu vực về mức trước chiến tranh trong vòng 30 ngày.

Về phần mình, Iran cam kết bảo đảm an toàn hàng hải cho các tàu thương mại đi qua khu vực giữa Vịnh Ba Tư và Biển Oman, đồng thời tiến hành rà phá các thủy lôi được triển khai trong thời gian xung đột.

Việc mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể áp lực đối với thị trường năng lượng toàn cầu và tạo điều kiện cho các nước xuất khẩu dầu khí trong khu vực nhanh chóng khôi phục hoạt động thương mại.

Bản ghi nhớ cũng đề cập đến việc Mỹ cùng các đối tác khu vực xây dựng một chương trình phục hồi và phát triển kinh tế dành cho Iran với quy mô tối thiểu 300 tỉ USD.

Nguồn vốn dự kiến sẽ được huy động từ các nhà đầu tư và doanh nghiệp quốc tế nhằm hỗ trợ tái thiết cơ sở hạ tầng, năng lượng, công nghiệp, logistics và các lĩnh vực kinh tế trọng điểm của Iran sau chiến tranh.

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bác bỏ thông tin cho rằng Washington cam kết trực tiếp tài trợ một quỹ tái thiết trị giá 300 tỉ USD. Theo các nguồn tin tham gia đàm phán, đây được xem là mục tiêu huy động vốn đầu tư dài hạn hơn là một khoản viện trợ hoặc bồi thường chiến tranh.

Cơ chế triển khai và quản lý chương trình này sẽ được xây dựng trong giai đoạn đàm phán 60 ngày tới và chỉ được kích hoạt khi một thỏa thuận hòa bình cuối cùng được ký kết.

Con đường hướng tới thỏa thuận toàn diện

Phó tổng thống Mỹ JD Vance mô tả bản ghi nhớ là một văn kiện khung mang tính định hướng, trong khi Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các cuộc đàm phán về thỏa thuận cuối cùng sẽ bắt đầu ngay sau lễ ký kết.

Theo kế hoạch, Mỹ và Iran sẽ thương lượng song song về các vấn đề hạt nhân, trừng phạt kinh tế, cơ chế thanh sát quốc tế và các bảo đảm an ninh khu vực. Nếu đạt được đồng thuận, thỏa thuận cuối cùng sẽ được trình Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc thông qua dưới dạng nghị quyết ràng buộc, tạo cơ sở pháp lý quốc tế cho việc thực thi.

Dù vẫn còn nhiều khác biệt cần giải quyết, bản ghi nhớ sắp được ký kết được đánh giá là bước tiến ngoại giao quan trọng nhất giữa Washington và Tehran trong hơn một thập niên qua. Thành công của tiến trình này không chỉ quyết định tương lai quan hệ Mỹ - Iran mà còn có thể định hình lại cục diện an ninh và năng lượng tại Trung Đông trong những năm tới.

Trọng Trí (theo Turkiyetoday)