Thói quen đốt đồng ở miền Tây gây lãng phí tài nguyên và ô nhiễm

Đốt đồng tràn lan, nguy hại rình rập

Trên các tuyến như cao tốc Lộ Tẻ - Rạch Sỏi, cao tốc Cần Thơ - Cà Mau; quốc lộ 61C, Quản Lộ - Phụng Hiệp, Bốn Tổng Một Ngàn… chúng ta vẫn gặp tình trạng đốt đồng sau khi thu hoạch lúa đông xuân khiến khói bụi bay mù mịt, thậm chí khói đen còn che khuất tầm nhìn của người điều khiển phương tiện giao thông. Ông Trịnh Văn Hoa - nhà ở cạnh tuyến đường Quản Lộ - Phụng Hiệp (phường Mỹ Quới, TP Cần Thơ) - cho biết, vụ đông xuân 2025-2026 gia đình ông canh tác 7 công lúa. Dù lúa rất trúng nhưng giá bán thấp, lợi nhuận chẳng bao nhiêu, nên ông quyết định đốt đồng, phơi đất; sau đó mới tính đến việc tiếp tục canh tác.

Thực trạng đốt đồng tràn lan ở miền Tây sau khi thu hoạch vụ mùa. Ảnh chụp tại xã Ninh Quới, tỉnh Cà Mau

Tại xã Tân Long (TP Cần Thơ), nhiều nông dân cũng đốt đồng sau khi thu hoạch lúa. Nông dân Nguyễn Phi Bằng cho rằng, từ bao đời nay, bà con có thói quen đốt đồng sau khi thu hoạch nhằm tiêu diệt mầm bệnh lưu tồn trong đất, diệt cỏ dại và bổ sung một lượng tro cho đất. Ngoài ra, đốt đồng còn tiết kiệm công lao động và nhanh chóng gieo sạ vụ tiếp theo. Tuy nhiên, khi được hỏi về những tác hại của việc đốt đồng thì ông Bằng và nhiều nông dân “không rõ”.

Ở xã Ninh Quới (tỉnh Cà Mau), sau vụ lúa đông xuân năm 2026, tình trạng đốt đồng cũng diễn ra tràn lan. Ông Nguyễn Văn Long - tài xế xe tải ở tỉnh Cà Mau - chia sẻ: “Hằng tuần, tôi từ Cà Mau chạy 3-4 chuyến chở thủy sản lên TPHCM tiêu thụ. Tôi thường chạy vào buổi chiều và chứng kiến cảnh khói đốt đồng che khuất tầm nhìn, nếu là tài xế lạ đường sẽ rất nguy hiểm, dễ xảy ra tai nạn. Vì vậy, chính quyền nên khuyến cáo bà con thận trọng khi đốt đồng, nhất là những mảnh ruộng nằm cạnh đường giao thông có lưu lượng xe qua lại đông”.

Theo Công an TP Cần Thơ, vào chiều 6/4, vợ chồng bà T.K. - 62 tuổi, ngụ phường Vị Thanh - đi đốt đồng. Khi lửa cháy lớn, bà K. bảo chồng canh phía đầu gió, còn bà canh phía dưới gió. Do lửa cháy lớn, khói che khuất tầm nhìn, nên chồng không quan sát được vợ. Đến khi đốt xong thì mọi người phát hiện bà K. ngạt khói, bị cháy sém, dẫn đến tử vong.

Nhân rộng mô hình tuần hoàn rơm rạ

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, vùng sản xuất lúa ở miền Tây mỗi năm tạo ra hơn 24 triệu tấn rơm rạ, nhưng chỉ 30% được thu gom để trồng nấm, dùng để che phủ, làm phân hữu cơ, làm thức ăn cho gia súc và đóng hàng trái cây; 70% còn lại được đốt bỏ hoặc vùi vào ruộng, vừa lãng phí vừa gia tăng phát thải khí nhà kính.

Trước thực trạng ấy, ông Nguyễn Cao Khải - Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Tiến Thuận (xã Thạnh Quới, TP Cần Thơ) - đã mạnh dạn cùng các xã viên thay đổi cách làm bằng việc thu gom rơm rạ ra khỏi đồng ruộng để trồng nấm. Sau quá trình trồng, rơm tiếp tục được sử dụng làm phân hữu cơ bón lại cho đồng ruộng. HTX còn đầu tư máy xới để vùi rơm kết hợp phun chế phẩm sinh học để xử lý rơm rạ; ứng dụng công nghệ ép viên phân hữu cơ từ rơm, sản xuất chậu rơm phục vụ trưng bày hoa kiểng… “Mô hình kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ giúp tăng thêm 20 - 30% nguồn thu nhập, tương đương khoảng 640 USD/ha/năm, trong điều kiện mỗi năm sản xuất 3 vụ lúa. Như vậy, nông dân vừa được thêm lợi nhuận, vừa giảm chi phí đầu vào và hạn chế tác động tiêu cực cho môi trường” - ông Nguyễn Cao Khải chia sẻ.

Hợp tác xã Nông nghiệp Tà Đảnh (tỉnh An Giang) tận dụng rơm rạ và các nguồn phụ phẩm để trồng nấm dược liệu

Chị Châu Thị Nương - Giám đốc HTX Nông nghiệp Tà Đảnh (xã Cô Tô, tỉnh An Giang) - cho biết, khoảng 7 năm nay, HTX tận dụng nguồn phụ phẩm từ rơm rạ, thân cây rau màu, trấu, cám… để trồng nấm dược liệu theo mô hình tuần hoàn khép kín không sử dụng phân bón hay thuốc trừ sâu. Thu hoạch nấm xong, phụ phẩm tiếp tục dùng nuôi trùn quế và làm phân sinh học để bón cho lúa, cây ăn trái, rau màu. Nhờ cách làm này mà HTX đạt doanh thu hằng năm trên 12 tỉ đồng, tạo việc làm cho hàng chục lao động nữ. Ông Nguyễn Văn Hùng - chuyên gia cao cấp của Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) - lưu ý, nông dân miền Tây khi sử dụng phân bón hữu cơ từ rơm để trồng lúa, có thể làm tăng thêm lợi nhuận khoảng 14 triệu đồng/ha/năm bởi giảm được chi phí phân bón vô cơ và tăng năng suất lúa. Ngoài ra, bà con còn có thể bán rơm cuộn cho các dịch vụ như đóng hàng lót trái cây hoặc sử dụng vào các khâu khác. Bình quân 1ha lúa cho ra 12 tấn rơm cuộn mỗi năm, thu về khoảng 3 triệu đồng.

Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, với nguồn cung rơm rạ dồi dào, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp, HTX, người dân cần phối hợp đẩy mạnh sản xuất theo các mô hình tuần hoàn khép kín để gia tăng chuỗi giá trị. Chú trọng đổi mới sáng tạo, đầu tư nghiên cứu, ứng dụng các máy móc, công nghệ cao vào sản xuất, nhằm phát triển đa dạng các sản phẩm từ rơm. Ông Cao Đức Phát - nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) - khẳng định, xử lý rơm rạ để tăng thu nhập cho nông dân và giảm phát thải là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, muốn nhân rộng các mô hình tuần hoàn rơm rạ bền vững, các cơ quan chức năng cần đầu tư nghiên cứu công nghệ hiệu quả, đặc biệt là các chế phẩm sinh học và sản phẩm có giá trị gia tăng cao từ rơm rạ, đủ sức hấp dẫn nông dân và doanh nghiệp. Song song đó, các địa phương cần đẩy mạnh tuyên truyền những tác hại của đốt đồng; vận động bà con tham gia các mô hình tuần hoàn rơm rạ để vừa tăng thu nhập, vừa bảo vệ môi trường bền vững.

Huỳnh Lợi